Hoofdredactioneel
De pauzerende strijder die het omslag van deze ZemZem siert, behoort tot de Zeybek-vrijbuiters in Anatolië, die zich tussen de zeventiende en achttiende eeuw in bendes organiseerden. Als een soort Robin Hoods beschermden zij dorpelingen tegen corrupte landheren en kneveling en kregen zo de reputatie van volkshelden. Vanaf de negentiende eeuw traden zij af en toe in dienst van het leger, en vanwege hun rol in de Turkse onafhankelijkheidsoorlog werden zij uiteindelijk gelauwerd als patriotten. De Zeybek-dans werd zelfs uitgeroepen tot nationaal cultureel erfgoed.
Een wisselende legitimiteit zien we onder meer terug bij zestiende-eeuwse Barbarijse kapers, bij de knokploegen van president Assad en de bendes in Gaza: een gebrek aan staatscontrole leidt tot informele militarisering, en vervolgens maken overheden daar gretig gebruik van. Soms is dat vooral een kwestie van perspectief, want wat voor de een een schurk is, is voor de ander een legitieme leider, een slachtoffer of een rebel. Dit onderscheid is niet slechts juridisch van aard, maar innig verweven met geopolitiek, ethiek, taalpolitiek en beeldvorming. Het themakatern van deze ZemZem onderzoekt precies die ambiguïteit tussen legitieme en criminele vormen van geweld, de wisselende relatie van gemilitariseerde bendes tot de overheid, de hogere klasse en het volk, en de beeldvorming van hen in media, cultuur, literatuur en geschiedschrijving.
De positie van boeventuig in de marges van de maatschappij spreekt al eeuwenlang tot de verbeelding. In de hedendaagse populaire cultuur worden criminelen niet zelden geromantiseerd. Denk aan populaire series als Pirates of the Carribbean en Narcos. Buitenbeentjes die wetten en sociale normen aan hun laars lappen zijn per definitie rebels. Wanneer zelfverrijking dan ook nog gepaard gaat met dienstverlening aan de armen is de volksheld al gauw geboren.
Boeven spelen graag op deze emoties in. Zo componeerden pre-islamitische Arabische struikrovers al hun eigen lofdichten om hun reputatie bij tegenstanders en het nageslacht te vestigen. De Palestijnse Abu Jilda, wiens foto op de achterkant van deze ZemZem prijkt, stuurde zelf foto’s van hem en zijn kompanen naar de krant Filastin om spot te drijven met de politie, die hen op de hielen zat. Sinds de opkomst van sociale media maken onder meer de Houthi’s handig gebruik van online platforms om video’s van hun aanvallen en andere propagandabeelden de wereld in te sturen.
Hoe anders is dat bij de representatie van Barbarijse kapers en de Marokkaanse Sayyida al-Hurra in de westerse geschiedschrijving. Hun criminalisering is nauw verweven met het vroege oriëntalisme dat later legitimiteit verschafte aan de kolonisering van Noord-Afrika. Zo probeert de heersende klasse elke bedreiging van haar machtsmonopolie te delegitimeren en gewelddadige onderdrukking te rechtvaardigen.
In plaats van een strikt onderscheid tussen rover en rebel, nodigen de artikelen in deze ZemZem de lezer uit zich bij elke boef af te vragen: wie vertelt hier, met welke motieven, over wat voor vorm van geweld, gepleegd door wie, en in welke context? Zo vormen de schurken die de komende bladzijden bevolken een
productieve lens om te kijken naar machtsverhoudingen, toen en nu.
Silke Bull en Judith Naeff

Hoofdredactie
Silke Bull en Judith Naeff
Eindredactie
Rebecca de Graef, Ruud Strijp, August Verhoeven, Maaike Voorhoeve en Maarten Zuiderhoek
Beeldredactie
Clara Declrecq, Ymke Jongeneel en Veerle Veerbeek
Tekstcorrectie
Koen De Cuyper, Mark Klein, Brigitte van de Pas en Maaike Voorhoeve
Redactie
Silke Bull, Elif Çira, Rebecca de Graef, Mariam Hothout, Ymke Jongeneel, Sarah Michiel, Sahar Nazari, Arnout van Ree, Moniek Smit, Veerle Veerbeek, Günes Verhoek, Sam van Vliet, Maaike Warnaar, Joas Wagemakers en Maarten Zuiderhoek
Stagiairs
Noori Comhair en Aida Hafezi Bakhtiari
Medewerkers aan dit nummer
Gabrielle van den Berg, Fatima Bouaicha, Helge Daniëls, Niek Engelhart, Rana Farag, Anthon Keuchenius, Zakaria Khamel, Ronald E. Kon, Erik de Lange, Mohammed Saadouni, Farhad Sabet, Arnoud Vrolijk en Johan Weststeijn
Grafische vormgeving
In deze ZemZem
Katern: piraten, rovers en rebellen
Boeventuig met een volmacht van de staat
Helge Daniëls
8
Abu Jilda, de ‘Robin Hood van Palestina’ (portret)
Sahar Nazari
17
Piratenbestrijders van de Sultan: Barbarijse kapers tijdens de
Griekse Revolutie
Erik de Lange
20
Raïs Hamidou – Van enfant d’Alger tot nationale held (portret)
Niek Engelhart
29
Oppositie, concurrentie of criminelen? Gewapende bendes in de
Gazastrook
Joas Wagemakers
33
Al-Fudayl ibn Iyad: van struikrover tot asceet (portret)
Zakaria Khamal
43
Palestijns spookschip op de golven van de geschiedenis
(recensie)
Judith Naeff
48
Militarisering van de Rode Zee
Anthon Keuchenius
53
‘Timhouthi Chalamet’: piraat of influencer? (portret)
Veerle Veerbeek
61
‘Barbarijse piraterij’: van vooroordeel naar karikatuur
Fatima Bouaicha
65
Sayyida al-Hurra: koningin van de piraten? (portret)
Arnout van Ree
75
De nachtelijke overval (gedicht)
Al-Shanfara
78
Cultuur, maatschappij en wetenschap
De bedevaartreis naar Mekka was nooit een statisch ritueel (recensie)
August Verhoeven
81
‘We wilden van de term mocro’s een positieve geuzennaam maken’. In gesprek met regisseur Shariff Nasr (in de schijnwerpers)
Rana Farag
88
Zwangerschap en wraak in de Basusoorlog, deel 1
Johan Weststeijn
94
Afghaanse meisjes en vrouwen onder de Taliban: de naleving
van internationale verdragsverplichtingen
Farhad Sabet
102
Over de drempel. In gesprek met Lieke de Jong (interview)
Joas Wagemakers
112
Perzische vagebond-poëzie en de Vlaamse theoloog en Arabist
Nicholaus Clenardus (proefschriften)
120
Harry Stroomer, grondlegger van de studie van het Tamazight
aan Universiteit Leiden (in memoriam)
Mohamed Saadouni
127
Al-Ma‘arri-kenner Pieter Smoor was scherp en eigenzinnig
(in memoriam)
Ronald E. Kon
133
Johan ter Haar: iranist, islamoloog en vertaler (in memoriam)
Gabrielle van den Berg
136
Signalementen 139
Uitagenda 153
