2026/ 2 Piraten, rovers en rebellen

Hoofdredactioneel

        De pauzerende strijder die het omslag van deze ZemZem siert, behoort tot de Zeybek-vrijbuiters in Anatolië, die zich tussen de zeventiende en achttiende eeuw in bendes organiseerden. Als een soort Robin Hoods beschermden zij dorpelingen tegen corrupte landheren en kneveling en kregen zo de reputatie van volkshelden. Vanaf de negentiende eeuw traden zij af en toe in dienst van het leger, en vanwege hun rol in de Turkse onafhankelijkheidsoorlog werden zij uiteindelijk gelauwerd als patriotten. De Zeybek-dans werd zelfs uitgeroepen tot nationaal cultureel erfgoed.

Een wisselende legitimiteit zien we onder meer terug bij zestiende-eeuwse Barbarijse kapers, bij de knokploegen van president Assad en de bendes in Gaza: een gebrek aan staatscontrole leidt tot informele militarisering, en vervolgens maken overheden daar gretig gebruik van. Soms is dat vooral een kwestie van perspectief, want wat voor de een een schurk is, is voor de ander een legitieme leider, een slachtoffer of een rebel. Dit onderscheid is niet slechts juridisch van aard, maar innig verweven met geopolitiek, ethiek, taalpolitiek en beeldvorming. Het themakatern van deze ZemZem onderzoekt precies die ambiguïteit tussen legitieme en criminele vormen van geweld, de wisselende relatie van gemilitariseerde bendes tot de overheid, de hogere klasse en het volk, en de beeldvorming van hen in media, cultuur, literatuur en geschiedschrijving.

De positie van boeventuig in de marges van de maatschappij spreekt al eeuwenlang tot de verbeelding. In de hedendaagse populaire cultuur worden criminelen niet zelden geromantiseerd. Denk aan populaire series als Pirates of the Carribbean en Narcos. Buitenbeentjes die wetten en sociale normen aan hun laars lappen zijn per definitie rebels. Wanneer zelfverrijking dan ook nog gepaard gaat met dienstverlening aan de armen is de volksheld al gauw geboren.

Boeven spelen graag op deze emoties in. Zo componeerden pre-islamitische Arabische struikrovers al hun eigen lofdichten om hun reputatie bij tegenstanders en het nageslacht te vestigen. De Palestijnse Abu Jilda, wiens foto op de achterkant van deze ZemZem prijkt, stuurde zelf foto’s van hem en zijn kompanen naar de krant Filastin om spot te drijven met de politie, die hen op de hielen zat. Sinds de opkomst van sociale media maken onder meer de Houthi’s handig gebruik van online platforms om video’s van hun aanvallen en andere propagandabeelden de wereld in te sturen.

Hoe anders is dat bij de representatie van Barbarijse kapers en de Marokkaanse Sayyida al-Hurra in de westerse geschiedschrijving. Hun criminalisering is nauw verweven met het vroege oriëntalisme dat later legitimiteit verschafte aan de kolonisering van Noord-Afrika. Zo probeert de heersende klasse elke bedreiging van haar machtsmonopolie te delegitimeren en gewelddadige onderdrukking te rechtvaardigen.

In plaats van een strikt onderscheid tussen rover en rebel, nodigen de artikelen in deze ZemZem de lezer uit zich bij elke boef af te vragen: wie vertelt hier, met welke motieven, over wat voor vorm van geweld, gepleegd door wie, en in welke context? Zo vormen de schurken die de komende bladzijden bevolken een
productieve lens om te kijken naar machtsverhoudingen, toen en nu.

Silke Bull en Judith Naeff

Hoofdredactie

Silke Bull en Judith Naeff

Eindredactie

Rebecca de Graef, Ruud Strijp, August Verhoeven, Maaike Voorhoeve en Maarten Zuiderhoek

Beeldredactie

Clara Declrecq, Ymke Jongeneel en Veerle Veerbeek

Tekstcorrectie

Koen De Cuyper, Mark Klein, Brigitte van de Pas en Maaike Voorhoeve

Redactie

Silke Bull, Elif Çira, Rebecca de Graef, Mariam Hothout, Ymke Jongeneel, Sarah Michiel, Sahar Nazari, Arnout van Ree, Moniek Smit, Veerle Veerbeek, Günes Verhoek, Sam van Vliet, Maaike Warnaar, Joas Wagemakers en Maarten Zuiderhoek

Stagiairs

Noori Comhair en Aida Hafezi Bakhtiari

Medewerkers aan dit nummer

Gabrielle van den Berg, Fatima Bouaicha, Helge Daniëls, Niek Engelhart, Rana Farag, Anthon Keuchenius, Zakaria Khamel, Ronald E. Kon, Erik de Lange, Mohammed Saadouni, Farhad Sabet, Arnoud Vrolijk en Johan Weststeijn

Grafische vormgeving

Irwan Droog

In deze ZemZem

Katern: piraten, rovers en rebellen

Boeventuig met een volmacht van de staat
Helge Daniëls

8

Abu Jilda, de ‘Robin Hood van Palestina’ (portret)

Sahar Nazari

17

Piratenbestrijders van de Sultan: Barbarijse kapers tijdens de
Griekse Revolutie

Erik de Lange

20

Raïs Hamidou – Van enfant d’Alger tot nationale held (portret)
Niek Engelhart

29

Oppositie, concurrentie of criminelen? Gewapende bendes in de
Gazastrook

Joas Wagemakers

33

Al-Fudayl ibn Iyad: van struikrover tot asceet (portret)
Zakaria Khamal

43

Palestijns spookschip op de golven van de geschiedenis
(recensie)

Judith Naeff

48

Militarisering van de Rode Zee

Anthon Keuchenius

53

‘Timhouthi Chalamet’: piraat of influencer? (portret)
Veerle Veerbeek

61

‘Barbarijse piraterij’: van vooroordeel naar karikatuur
Fatima Bouaicha

65

Sayyida al-Hurra: koningin van de piraten? (portret)
Arnout van Ree

75

De nachtelijke overval (gedicht)
Al-Shanfara

78

Cultuur, maatschappij en wetenschap

De bedevaartreis naar Mekka was nooit een statisch ritueel (recensie)
August Verhoeven

81

‘We wilden van de term mocro’s een positieve geuzennaam maken’. In gesprek met regisseur Shariff Nasr (in de schijnwerpers)
Rana Farag

88

Zwangerschap en wraak in de Basusoorlog, deel 1
Johan Weststeijn

94

Afghaanse meisjes en vrouwen onder de Taliban: de naleving
van internationale verdragsverplichtingen

Farhad Sabet

102

Over de drempel. In gesprek met Lieke de Jong (interview)
Joas Wagemakers

112

Perzische vagebond-poëzie en de Vlaamse theoloog en Arabist
Nicholaus Clenardus (proefschriften)

120

Harry Stroomer, grondlegger van de studie van het Tamazight
aan Universiteit Leiden (in memoriam)

Mohamed Saadouni

127

Al-Ma‘arri-kenner Pieter Smoor was scherp en eigenzinnig
(in memoriam)

Ronald E. Kon

133

Johan ter Haar: iranist, islamoloog en vertaler (in memoriam)
Gabrielle van den Berg

136

Signalementen 139

Uitagenda 153

Wat leuk dat u geïnteresseerd bent in ZemZem!

Vaste lezer worden? U kunt in onze webshop een jaarabonnement afsluiten (22,50 per jaar). Ook kunt u hier losse nummers bestellen.