De ziekte van de Sultan: de koloniale strijdtegen syfilis in de Maghreb (1830-1962)

‘Ik vrij veilig of ik vrij niet’ en ‘Laat je niet blind maken door de liefde’: soacampagnes zijn van alle tijden. Voor de Franse bestuurders in de Maghreb was syfilis de grote boosdoener: het zou immers een ramp zijn als alle Franse soldaten aan deze ziekte zouden bezwijken.

Gepubliceerd in Sihha: over ziekte, zorg en gezondheid

In de negentiende eeuw heerste onder koloniale machthebbers de idee dat Arabieren vatbaarder waren voor syfilis dan anderen. Sommigen dachten zelfs dat alle Noord-Afrikanen besmet waren.¹ De ziekte werd geassocieerd met seksuele uitspattingen en in de negentiende-eeuwse beeldvorming stond de harem symbool voor promiscuïteit.²

Toen Frankrijk in 1830 Algerije binnenviel, vreesde men dat de plaatselijke bevolking het Franse leger zou besmetten. Er werd direct beleid ontwikkeld om de soldaten te beschermen. Hetzelfde gebeurde nadat Frankrijk in 1881 en 1912 protectoraten vestigde in Tunesië en Marokko. Dit stuk beschrijft het Franse syfilisbeleid in de Maghreb in de context van het kolonialisme.

Wat is syfilis precies?

Eind vijftiende eeuw werd Zuid-Europa overvallen door een nieuwe epidemie: syfilis.³ Menig beroemdheid leed aan de ziekte, onder wie Keats, Dostoievski en Oscar Wilde.⁴ Syfilis is een seksueel overdraagbare aandoening die soms pas na jaren voor symptomen zorgt. Die omvatten zweren op de huid, gevolgd door moeheid en hoofdpijn. In het laatste stadium kan syfilis blindheid, hallucinaties, dementie, een beroerte en verlamming veroorzaken, met uiteindelijk de dood tot gevolg.⁵

Verder lezen? Bestel het nummer via de webshop.

Noten

1. Ellen Amster, “The Syphilitic Arab? A Search for Civilization in Disease Etiology, Native Prostitution, and French Colonial Medicine,” in P.M.E. Lorcin en T. Shepard (red.) French Mediterraneans: Transnational and Imperial Histories (University of Nebraska Press, 2016), 322.
2. Rana Kabbani, Imperial fictions: Europe’s Myths of Orient (Saqi Books, 2008), 187. 3
3. J.G. O’Shea, “Two Minutes with Venus, Two Years with Mercury. Mercury as an Antisyphilitic Chemotherapeutic Agent,” Journal of the Royal Society of Medicine 83, nr. 6 (1990): 392-395.
4. Mircea Tampa et al., ‘Brief history of syphilis’, Journal of Medicine and Life 7, nr. 1 (2014): 4-10.
5. Zie bijvoorbeeld www.soaaids.nl.
6. O’Shea, “Two Minutes with Venus”.
7. Tampa et al., “Brief history of syphilis”.
8. Salvatore Speziale, “Circulations de savoirs sur la syphilis entre Europe et Afrique. Le cas d’une ville portuaire comme Tunis (xviiie xixe siècles)”, in Yann Ardagna en Benoît Pouget (red.), La syphilis: Itinéraires croisés en Méditerranée et au-delà xvie-xxie siècles (Presses Universitaires de Provence, 2021).
9. René Broc, “Essai sur le langage médical populaire tunisien”, La tunisie médicale, 2/1 (1912): 53.
10. Speziale, “Circulations de savoirs”.
11. Natalia Bachour, “Healing with Mercury: the uses of Mercury in Arabic medical literature,”Asiatische Studien – Études Asiatiques, 69, nr. 4 (2015): 831-866.
12. Abraham Lumbroso, Lettres medico-statistiques sur la Régence de Tunis (Typographie Roux, 1860).
13. Béchir Dinguizli, Guide du médecin français en Tunisie (Imprimerie officielle, 1929).
14. Béchir Dinguizli, Prophylaxie de la syphilis et des maladies contagieuses chez les musulmans de Tunisie (Imprimerie de la Presse, 1920).
15. Ik gebruik de termen ‘sekswerker’ en ‘prostituee’ door elkaar heen. In de feministische literatuur wordt de term sekswerk gebezigd om uiting te geven aan de ‘agency’ van vrouwen die besluiten om in hun onderhoud te voorzien door seks te hebben met klanten. Hoewel er volgens de bronnen zeker sprake was van vrouwen, zoals courtisanes, bij wie sprake was van een dergelijke agency, was dat zeker niet bij alle vrouwen het geval. Zo werden sommigen door hun familie gedwongen, terwijl anderen tegen hun zin als sekswerker werden geregistreerd. Hier is de term prostituee, in de zin van een vrouw die geprostitueerd wordt door iemand anders, mijns inziens meer op zijn plaats.
16. Liat Kozma, Global Women, Colonial Ports: Prostitution in the Interwar Middle East (SUNY, 2017), 80.
17. Louis Bernard, La prostitution et le contrôle des moeurs à Tunis, Alger et Casablanca, en 1935, (Municipalité de Tunis, 15 november 1935).
18. Christelle Taraud, La prostitution coloniale. Algérie, Tunisie, Maroc (1830-1962), (Payot, 2003), 20-21.
19. Bernard, La prostitution, onder verwijzing naar de Noord-Afrikaanse aartsvader Sint Augustinus.
20. APV van Tunis, 16 maart 1889.
21. S.n., “Les services d’hygiène et d’assistance dans la Ville de Tunis”, Bulletin économique et social de la Tunisie, april 1955.
22. Bernard, La prostitution.
23. Sofiane Bouhdiba, “Hôpital colonial et prosélytisme médical dans le protectorat tunisien (1881-1956)”, in Yannick Marec en Jacques Poisat (red.), Hôpital, ville et citoyenneté (Presses universitaires de Rouen et du Havre, 2021).
24. Mohamed Kerrou en Mohamed M’halla, “La prostitution dans la médina de Tunis aux XIXème et XXème siècles”, Annuaire de l’Afrique du Nord 30 (1991): 210.
25. “Le futur quartier réservé de Tunis”, La Dépêche Tunisienne, 20 februari 1936 en Bernard, La prostitution.
26. Kerrou en M’halla, ‘La prostitution’: 211.
27. Arwa Labidi, “Gens Supects 1910-1930. Suspecte n°5 : Beya bent Hassine El Mathlouthi. Chassée pour prostitution”, Inkyfada, 28 maart 2021, voor het laatste geraadpleegd op 19 november 2024 via inkyfada.com/fr/2021/03/28/tunisie-gens-suspectsepisode-5-beya-el-mathlouthi.
28. René Groc, “Essai sur le langage médical populaire tunisien”, La Tunisie Médicale, 2, nr. 2 (1912), 51.
29. Bernard, La prostitution.
30. Gilbert Durand, Le nourrisson en Tunisie (A. Rey, 1912): 20-21.
31. Groc, ‘Essai’: 52.
32. Bernard, La prostitution.
33. Kozma, Colonial Ports, 106.
34. Bernard, La prostitution.