COLUMN
Gepubliceerd in 2013/3 Berber special.
Mijn gedachten gingen terug naar 1979. Het jaar dat ik werd verwekt. Onder redactie van de Amerikaanse-Marokkaanse schrijver, vertaler en componist Paul Bowles verscheen Five Eyes, een verhalenbundel waarin de vijf belangrijkste Tangeriaanse vertellers van dat moment waren opgenomen. Allemaal waren ze analfabeet. Behalve Mohamed Choukri (1935-2003), die de meeste ruimte kreeg: vier korte verhalen. Het oudste was uit 1967, en het jongste schreef hij in 1973, het jaar waarin ook zijn debuutroman For bread alone (Hongerjaren) verscheen. Hij vond met die autobiografische roman de Marokkaanse literatuur opnieuw uit. Niemand had voordien het leven, het echte leven een literaire stem gegeven. Het is, om de dichter Marsman aan te halen, een roman die ‘groots en meeslepend’ is, die door haar eerlijkheid ontregelt. Een meesterwerk.
De structuur en het verhaal zijn eenvoudig. Het is de eerste helft van de vorige eeuw in de Marokkaanse Rif. Oorlog en droogte zijn koning en koningin. Een familie vlucht voor de honger naar de grote stad. De protagonist Mohamed vlucht vervolgens voor zijn vader die krankzinnig is. Het vluchten houdt niet op, want Mohamed rent ook voor zichzelf weg. Wanneer de vluchtziekte iemands leven binnendringt, dan zijn er twee oplossingen: de psychiater of de literatuur. In die tijd had het gewone volk geen toegang tot de zielendokter — nu nog steeds niet overigens — dus zocht Choukri zijn toevlucht bij de letteren. Een geslaagde vlucht.
Op twaalfjarige leeftijd las ik Hongerjaren voor het eerst. Mijn broers gingen vaak naar de bibliotheek. Wat zij lazen, las ik ook. Ieder boek werd aan de keukentafel gerecenseerd. Ik kon tijdens die bespreking niet meekomen, omdat ik niet veel van het boek begreep. De broers waren in Marokko geboren en hadden hun puberteit al achter zich gelaten.
Hij zocht zijn toevlucht bij de letteren
Tijdens mijn middelbareschooltijd wierp ik in de schoolbibliotheek een korte blik in Hongerjaren. Even liep ik met de gedachte om de roman voor mijn lijst te lezen. Mijn antipathie jegens mijn Marokkaanse achtergrond won het van die gedachte. Op de Haagse Hogeschool werd ik lid van een internetforum waar Nederlandse Berbers elkaar ontmoetten. Op het forum werd gediscussieerd over Hongerjaren. Mijn Nederlandse vriendin kon onze relatie niet voortzetten, vanwege die Marokkaanse achtergrond. Haar ouders verboden de relatie, of beter gezegd, ze keurden het af, want Nederlanders verbieden niet, dat is niet eigen aan de polder.
Ik kocht voor een paar gulden Hongerjaren en las. Uit schuldgevoel? Omdat ik het eerder van mijn leeslijst had geschrapt? Of wekten de reacties van het forum hernieuwde interesse op? Misschien dreef de afstoting, die niets met liefde te maken had, mij in de handen van het enige Marokkaanse boek dat ik kende. Hoe dan ook, met wijd geopende ogen en mond las ik Choukri’s autobiografische roman. Niet alleen het hartverscheurende verhaal kwam binnen, maar vooral dat het boek zich afspeelde in het geboorteland van mijn ouders — dat Marokko kende ik niet. Bij die lezing leerde ik Marokko, mijn ouders en mijzelf beter kennen. Die ontdekking moesten meer mensen ondergaan, en tot op de dag van vandaag geef ik het boek cadeau. Ter lering én lering.
Na Hongerjaren wilde ik meer Choukri en las ik Jaren van dwaling, In Tangier, Zocco Chico en al zijn korte verhalen, die in het Engels zijn vertaald. De schrijvers waarover hij schreef, zoals Jean Gennet, Mohamed Mrabet, Jean-Jacques Rousseau, Paul Bowles, Larbi Layachi en William Burroughs, verslond ik.
In oktober 2004 schreef mijn broer voor het Hollandse Nieuwe-theaterfestival Het zijn allemaal flikkers bij de tv, dat een rel veroorzaakte, want na de moord op Theo van Gogh durfden de acteurs het podium niet meer op, omdat in het stuk God als pratende sok en Sinterklaas werd opgevoerd. De zelfcensuur van de acteurs was voor uitgever Chris ten Kate van Uitgeverij Van Gennep reden om het stuk in boekvorm uit te geven. Mijn broer droeg het boek Het zijn allemaal flikkers bij de tv op aan Mohamed Choukri, wat ik als een opdracht beschouwde. Dus fietste ik met een Hongerjaren-exemplaar uit 1983 naar Chris ten Kate.
Op een snikhete meidag in 2006 verscheen de herdruk van Choukri’s debuutroman bij Uitgeverij Van Gennep. Er verschenen uitmuntende recensies en het boek verkocht goed. In die dagen ontwikkelde het idee ooit een Berberbibliotheek te beginnen, waar de grootste Noord-Afrikaanse schrijvers in zouden worden opgenomen. Vervolgens verschenen vanaf 2009 vier drukken van Hongerjaren bij Uitgeverij Rainbow. Eind 2008 en begin 2009 zond de publieke omroep de reportage Bedevaart naar Tanger uit, waarvoor ik samen met schrijver Hassan Bahara Choukri’s graf bezocht en filosofeerde over de impact van zijn debuutroman. Een jaar later organiseerde ik op het Haagse Writers Unlimited Festival het literaire programma ‘God noch Gebod’, waar ik met een journalist, een romancier en een dichter in gesprek ging over Hongerjaren. De opkomst was mager en het gepraat magerder. Aan het eind van ‘God noch Gebod’ was ik met de journalist verwikkeld in een non-conversatie; hij vond dat Hofstadgroeplid Samir A. een lintje zou moeten krijgen, omdat hij in Tsjetsjenië wilde vechten. Het ging helemaal nergens over.
Er was meer om bij stil te staan
Dat gesprek moest over, opnieuw. En het kwam er. Afgelopen november dus in de kelder van de Amsterdamse Posthoornkerk. Het was die dag precies tien jaar geleden dat Mohamed Choukri het leven liet. Er was meer om bij stil te staan: veertig jaar geleden werd For bread alone gepubliceerd en dertig jaar geleden verscheen de Nederlandse vertaling. Samen met de schrijver Said El Haji interviewde ik een romancier, een journalist en een filosoof. De avond was uitverkocht. Honderddertig mensen waren erbij. Enkele tientallen werden door de deurbewaker vanwege de drukte onverrichter zake heengezonden. De genodigden noemden Choukri een literaire revolutionair, een heilige en de auteur van een oerboek.
Die Berberbibliotheek is inmiddels bewaarheid geworden en daarom zal over niet al te lange tijd Choukri’s roman Gezichten in een Nederlandse vertaling verschijnen. Het is inmiddels 2014 en Mohamed Choukri en ik zijn nog lang niet van elkaar af.