Op 18 juni 2025 overleed in Huis ter Heide de islamoloog en arabist Bernd Rudolf Radtke, die van 1992 tot 2009 als docent Islamologie aan de Universiteit Utrecht was verbonden. Met zijn overlijden verliest de vakgemeenschap een erudiete, eigenzinnige en invloedrijke geleerde, wiens werk decennialang richtinggevend is geweest binnen de studie van het soefisme en de islamitische mystiek.
Gepubliceerd in 2025/2 Sektarisme ontrafeld
Bernd Radtke werd op 22 mei 1944 geboren in Nebel op het eiland Amrum, in een familie die kort na de oorlog naar Hamburg verhuisde. Hij volgde daar het gymnasium en begon in 1964 aan de studie arabistiek aan de Universität Hamburg. Twee jaar later zette hij zijn opleiding voort aan de Universität Basel, waar hij in 1974 promoveerde bij Fritz Meier op een proefschrift over de negende-eeuwse mystieke denker en – volgens Radtke – ‘theosoof’ Al-Hakim al-Tirmidhi. Deze figuur zou Radtke zijn verdere carrière blijven bezighouden en markeert tevens het begin van zijn blijvende betrokkenheid bij een psychologisch en filologisch gegronde benadering van islamitische spiritualiteit. Zoals hij kort voor zijn overlijden nog zei, beschouwde hij zijn boek uit 1992 over Al-Tirmidhi als wellicht zijn belangrijkste wetenschappelijke bijdrage.
Na zijn promotie werkte hij van 1976 tot 1979 aan het Duitse Orient-Institut in Beiroet. De jaren in Libanon vormden een belangrijke publicatiefase: hier verschenen zijn eerste breed gelezen bijdragen aan het onderzoek naar vroege islamitische mystiek. Daarna was hij verbonden aan de Universiteit Bergen, waar hij tot 1992 werkzaam bleef als professor. Radtke droeg bij aan de bekendheid van Utrecht als plek waar islamologie op hoog niveau werd bedreven. Zijn veelvuldige publicaties vonden weerklank onder collega’s in binnen- en buitenland.
Zijn wetenschappelijk werk kenmerkt zich door een diepgaande trouw aan de primaire bronnen, filologische precisie en oog voor historische én psychologische context. In de Duitse traditie van Fritz Meier, Richard Gramlich en Josef van Ess – islamologen die bekendstaan om hun virtuoze omgang met klassieke mystieke, theologische en filosofische teksten – vond hij zijn intellectuele verwantschap. Hij had een scherp oog voor detail – en voor pretentie. Hij combineerde eruditie met de overtuiging dat onzin best mag worden benoemd. Zijn boekbesprekingen waren vaak streng, en soms ook gratuit; onweerstaanbaar nauwkeurig, maar soms onverantwoord hard.
Dat hij daarbij ook kritisch op zichzelf was, blijkt uit een uitspraak die hij met licht theatrale zelfspot kon herhalen: ‘Ich weiß, ich bin ein Wüterich. Das rote Lämpchen geht an! Aber jeden Tag tue ich tawba.’ii Het Arabische woord tawba betekent boetedoening of innerlijke ommekeer, en had bij Radtke een bijzondere persoonlijke lading.
Zijn woonkamer in Utrecht weerspiegelde zijn leefstijl: stapels boeken in het Arabisch, Perzisch en Duits, een kopje sterke koffie, een stuk chocolade, en het onafscheidelijke hondje aan zijn voeten. Hij sprak met liefde dialect – Öömrang, Plattdeutsch, Libanees Arabisch – en testte geregeld of zijn gesprekspartners hem konden volgen. Meestal was dat niet het geval, wat hem zichtbaar amuseerde. ‘Das verstehen Sie nicht? Schämen Sie sich!’iii
Naast zijn belangstelling voor islamitische spiritualiteit koesterde hij een brede interesse in cultuur en geschiedenis, met een voorliefde voor de Duitse geestestraditie. Figuren als Otto von Bismarck en Rudolf Steiner hadden zijn bijzondere aandacht, maar zijn intellectuele wereld was verre van beperkt tot dat domein. Hij speelde viool op niveau en was een liefhebber van klassieke muziek.
Aan zijn studenten en collega’s gaf hij geen makkelijke antwoorden, maar wel het voorbeeld van onverzettelijke toewijding. ‘Een goede wetenschapper,’ zei hij eens, ‘moet vooral één ding kunnen: heel lang op zijn billen zitten. Dit is die Liebe zum zweiten Gesicht, de liefde voor het andere gezicht.’ Hij was zeer aan zijn studenten gehecht en begeleidde hen intensief; hij beschouwde hen als zijn tweede familie.
Tot kort voor zijn overlijden werkte hij nog aan plannen voor een nieuw boek, How the West Received Sufism. Dat project zal onvoltooid blijven, maar zijn stem klinkt voort in het indrukwekkende corpus dat hij nalaat.
Bernd Radtke werd 81 jaar.
