IPAF 2021: De terugkeer van de verhalende roman


IPAF 2021: De terugkeer van de verhalende roman

Covers van de boeken op de IPAF-shortlist

Voor de zesde keer organiseerde het Amsterdam Centre for Middle Eastern Studies (ACMES) de zogenaamde Nadwa: een jaarlijks evenement waarop een handvol deskundige liefhebbers van Arabische literatuur discussiëren over de romans op de shortlist van de International Prize for Arabic Fiction (IPAF). Zoals het coronacliché wil, was deze digitale editie anders dan anders, maar gewoontegetrouw was het ACMES-panel het niet eens met de beslissing van de IPAF-jury. 

Gepubliceerd op 14 juli 2021

Vorig jaar werd de organisatie overvallen door de beperkingen ten dienste van de volksgezondheid. Dit jaar liet de IPAF-organisatie noch het ACMES zich de gelegenheid ontnemen om er opnieuw een feestelijke bijeenkomst van de maken, zij het online. In Abu Dhabi dongen zes romans mee naar misschien wel de meest prestigieuze literaire prijs in het Arabisch taalgebied. In een Zoom-sessie verzamelden zich vier Nederlandse arabisten die onder leiding van Lucia Admiraal (Godsdienstwetenschappen, UvA) in discussie gingen over de zes kanshebbers. Een ademloos luisterend publiek kreeg gaandeweg door dat het lezerspanel dit keer niet eenvoudig een favoriet zou kunnen aanwijzen. 

Boeketreeks
De felste discussie ontspon zich rond de roman met de boeketreeks-achtige titel Verlangen naar de buurvrouw, van de Tunesische Habib al-Selmi (die ook in 2012 al was genomineerd voor het superieure Vrouwen van Basatin). Ellen van de Bovenkamp (islam & Arabisch, Universiteit Utrecht) prijst de wijze waarop Al-Selmi een spannende roman schreef waarin toch eigenlijk maar weinig gebeurt. Zij las de innerlijke monoloog in een ruk uit. Mariwan Kanie (Arabisch & Midden-Oostenstudies, UvA) valt haar aanvankelijk bij: ‘Het is spannend, maar ik kan niet benoemen waarom.’ Toch vindt Kanie het geen goed boek: ‘Het is oppervlakkig.’ Bezien vanuit de lange Arabische literaire traditie van liefdesverhalen die zich in het Westen afspelen, is dit een grote serie aan cliché’s. De Tunesische hoofdpersoon is getrouwd met een Franse vrouw, maar zijn culturele DNA doet hem hopeloos vallen voor de Tunesische buurvrouw. Deze thema’s kennen we al van romanciers als Tawfiq al-Hakim uit de jaren vijftig. Djûke Poppinga (Arabisch & Midden-Oostenstudies, UvA en literair vertaler Arabisch-Nederlands) oordeelt dat Al-Selmi wel betere boeken heeft geschreven, maar toch is ook dit een mooie, subtiele roman en niet clichématig. De juryleden worden het niet eens. 

Covers van de boeken op de IPAF-shortlist
Afb 1. Covers van de boeken op de IPAF-shortlist

Als 32-jarige is Abdulmajid Sebbata de jongste onder de kanshebbers. De Marokkaanse ingenieur (niet de enige op de shortlist, overigens) schreef een knappe, maar volgens de jury overvolle roman met verhaallijnen waarin gebeurtenissen uit verschillende generaties Amerikanen en Marokkanen de hoofdpersoon tenslotte in Rusland doen belanden. Volgens de website van het IPAF betreft het hier een roman in de stijl van een ‘crime thriller’. Dat deze roman op de shortlist is gekomen zal schrijvers van dat genre – toch al van toenemend belang in de Arabische literatuur – stimuleren om voort te gaan op de ingeslagen weg. 

Een jezidische liefdesgeschiedenis
De romans van de Tunesische schrijfster Amira Ghenim (De ondergang van de notabelen), en Ould Abdullah (Het Oog van Hammurabi) worden sympathiek besproken zonder al teveel rumoer, maar de roman van Dunya Mikhail wordt genadeloos neergesabeld. Mariwan Kanie kent Mikhail persoonlijk en heeft waardering voor haar dichtbundels, maar deze jezidische liefdesgeschiedenis, geplaatst in de context van de IS-terreur, is ‘zeer vervelend om te lezen’. Kanie hekelt de versleten symboliek. Wie het aangrijpende relaas Ik zal de laatste zijn van Nadia Murat heeft gelezen, zal in het boek van Mikhail een slechte kopie herkennen. Ook Lucia Admiraal had moeite met het boek vanwege de simplistische zwart/wit-benadering. Onwillekeurig denk je dan toch: hoe bont moet Mikhail het wel niet gemaakt hebben om in een verhaal over jeziden en IS van een zwart/wit-benadering beschuldigd te worden? Kanie legt later uit dat hem de romantisering van het jezidische leven erg tegenstond. 

De prijswinnaar
Enige uren voorafgaand aan de Amsterdamse literaire discussie was in Abu Dhabi al bekendgemaakt wie er met de prijs naar huis ging. Die bekendmaking, nog altijd online te raadplegen, was de eervolle taak van de Libanese dichter en juryvoorzitter Chawki Bazih. Hij liet het verlossende woord voorafgaan door een nogal bloemrijke voorlezing vol platitudes, - tot zover weinig nieuws - maar nam toen een afslag naar een ongekende tirade tegen het aantal en het niveau van de inzendingen. ‘Het lijkt wel of het “seizoen van de trek naar het romanschrijven” is aangebroken, dat talentloze mensen aantrekt die een literaire prijs zoeken om het geld of de aandacht.’ Naast dat er volgens Bazih teveel mensen zich inbeelden romanschrijver te zijn, is ook het niveau van de boekverzorging een bron van zorg. Veel zogenaamde schrijvers beheersen de grammatica en de spellingregels van het Arabisch onvoldoende, en veel uitgevers zijn medeschuldig omdat ze prioriteit geven aan geld verdienen. Aldus Bazih, die tijdens de persconferentie nadien deze woorden niet wilde herhalen. 

Cover van De notitieboekjes van de krantenverkoper (dafatir al-warraq) van Jalal Barjas
Afb 2. Cover van De notitieboekjes van de krantenverkoper (dafatir al-warraq) van Jalal Barjas.

De prijs ging naar de roman De Notitieboekjes van de krantenverkoper van de Jordaanse schrijver Jalal Barjas. Deze roman vertelt in poëtische taal het verhaal van krantenverkoper Ibrahim, die uit het stadscentrum (van Amman?) wordt verjaagd en vandaar af een gemarginaliseerd bestaan leidt. De ontmoeting met een vrouw verlost hem van de zelfmoordneigingen die hem plagen, en hij besluit te leven tegen de klippen op. Zijn psychische gesteldheid laat zich als schizofreen omschrijven, wat ook een instrument is van de verteltrant die Barjas hanteert. De schizofrenie brengt Ibrahim ertoe zich te verplaatsen in diverse literaire personages van de romans die hij in zijn leven heeft verslonden. Dat zou kunnen leiden tot een interessante intertekstualiteit, maar daar blijven de verwijzingen te oppervlakkig voor. Nadwa-jurylid Abdolla Hasb (student Midden-Oostenstudies, Universiteit van Amsterdam) vindt onder meer dit aspect wat geforceerd, en had daarom liever gezien dat Al-Selmi had gewonnen. Djûke Poppinga merkt op dat de literaire personages die in de prijswinnende roman figureren, vooral uit de Europese literatuur ontleend zijn. ‘Waarom leest die meneer geen Arabische romans?’ Hasb en Poppinga prijzen echter wel de knappe structuur van Barjas’ roman. 

De stand van de Arabische literatuur
Zoals gebruikelijk – en wenselijk – leverde de beslissing van de jury voldoende discussiestof om gedetailleerd in te gaan op de stand van de Arabische literatuur. De belangrijkste constatering tijdens de discussie betrof de rol van het verhaal. Poppinga beklaagde zich in het verleden nog wel eens over de plotloze stream-of-consciousness-literatuur die in de Arabische romans zo sterk aanwezig was. De shortlist van dit jaar inclusief de winnaar zou men echter kunnen zien als een exuberante viering van het verhaal. Ook IPAF-trustee Yassin Adnan die zich bij de ACMES-zoom-sessie voegde om nadere toelichting te geven over de beslissing van de jury, benadrukte hoezeer de jury van dit jaar geïnteresseerd was in de plots van de ingezonden werken. 

De IPAF-trustee Yassin Adnan spreekt tijdens de Nadwa-zoomsessie georganiseerd door ACMES
Afb 3. De IPAF-trustee Yassin Adnan spreekt tijdens de Nadwa-zoomsessie georganiseerd door ACMES

De Nadwa-jury bestond uit: 
Ellen van de Bovenkamp (Islam & Arabisch, Universiteit Utrecht) 
Abdollah Hasb (student Midden-Oostenstudies, Universiteit van Amsterdam) 
Mariwan Kanie (Arabisch & Midden-Oostenstudies, UvA) 
Djûke Poppinga (Arabisch & Midden-Oostenstudies, UvA en literair vertaler Arabisch-Nederlands) 

Moderator:  
Lucia Admiraal (Godsdienstwetenschappen, UvA)

Robbert Woltering is politicoloog en Arabist. Hij is universitair hoofddocent Midden-Oostenstudies aan de Universiteit van Amsterdam.