Lezing Gemist – Food politics in the MENA Region (LUCIS, 27 mei 2021)


Lezing Gemist – Food politics in the MENA Region (LUCIS, 27 mei 2021)

In dit artikel blikt Maaike Voorhoeve terug op het LUCIS-evenement 'Food Politics in the Mena Region' dat plaatsvond op 27 mei 2021. De sprekers waren Vivien Sarsour, Fadi Kattan, Habib Ayeb en Aziz Khaouass. De lezing werd georganiseerd door Christian Henderson, Judith Naeff en Cristiana Strava (Universiteit Leiden).

Gepubliceerd op 28 mei 2021

LUCIS

Het lijkt in de lucht te hangen: landbouw, klimaat, en aanverwante thema’s houden de gemoederen bezig, ook binnen Midden-Oostenstudies. Het LUCIS-debat over food politics in de MENA-regio sluit mooi aan bij het thema van de naderende ZemZem over klimaatverandering. Vanavond gaat het echter niet over de klimaatbestendige kant van landbouw, maar over de politiek ervan. 

De eerste twee sprekers, Vivien Sarsour en Fadi Kattan, zijn beiden Palestijns. Sarsour heeft een Palestijnse zadenbibliotheek opgericht, de Palestine Heirloom Seed Library; Kattan is chefkok in Bethelehem. Beiden hebben als doel om Palestijns cultureel erfgoed te preserveren. 

Sarsour vertelt dat ze is opgegroeid op het Palestijnse platteland, met de kennis van haar voorouders over de bewerking van het land. Hoewel ze aanvankelijk onder invloed van dominante ideeën over ‘moderniteit’ dacht dat ‘educatie’ gelijk staat aan het moderne onderwijssysteem, is ze daar later op teruggekomen, en teruggekeerd naar de kennis van het land en van haar grootouders. Met de zadenbibliotheek beoogt ze originele Palestijnse gewassen te behouden, zoals een bepaalde witte komkommer, die slechts twee Palestijnse families nog verbouwen. Door het behoud van dit erfgoed blijft een deel van de Palestijnse identiteit behouden, stelt Sarsour.

Kattan vertelt over zijn vastberadenheid om de Palestijnse keuken niet alleen te preserveren, maar ook kenbaar te maken wat precies de wortels zijn van wat tegenwoordig vaak wordt aangemerkt als de Israëlische, Libanese, Midden-Oosterse of Mediterrane keuken. Hij bekritiseert de, wat hij noemt, ‘appropriation’ van Palestijns eten, en benadrukt dat die niet betekenisloos is. Hij moedigt de toehoorders aan om een avond Palestijns te koken en mensen te eten uit te nodigen: zo kan je in 10 gerechten niet alleen de geschiedenis van Palestina vertellen, maar ook een vorm van verzet bieden.  

De andere sprekers komen uit de Maghreb: Habib Ayeb is een Tunesische geograaf werkzaam in Parijs en Gent en is de enige academicus van het gezelschap: hij is gespecialiseerd in onderwerpen als voedselautonomie, marginalisering, armoede en verzet. Kaouass heeft de organisatie Riforest opgezet, die in het Marokkaanse Rifgebergte bomen uitdeelt om samen met de lokale bevolking uitgeputte landbouwgrond te herstellen. 

Ayeb vertelt over de ondergang van de Tunesische voedselautonomie en de marginalisering van de kleinschalige Tunesische landbouw. Hij is opgegroeid in een arm gezin in een dorpje in Zuid-Tunesië. Het gezin at iedere dag couscous, en alle ingrediënten kwamen uit het dorp zelf: zowel het graan als de gedroogde groente. Vandaag de dag wordt couscous, het nationale gerecht van Tunesië en andere landen in de Maghreb, geïmporteerd uit het buitenland. Ayeb verbindt deze ontwikkeling aan de Tunesische koloniale geschiedenis (1881-1956): de Fransen vervingen de teelt van harde tarwe (de basis voor couscous) door zachte tarwe, voor de export. Ook vertelt Ayeb over de verandering in het gebruik van de landbouwgrond: het kleine boerenbedrijf en de landbouw voor eigen consumptie hebben grotendeels plaatsgemaakt voor investeerders en ‘agrobusiness’. Als gevolg hiervan is Tunesië een van de grootste exporteurs van olijfolie, terwijl de meeste Tunesiërs zich geen olijfolie kunnen veroorloven. In zijn documentaires Gabes Labess en Couscous probeert Ayeb deze ontwikkeling onder de aandacht te brengen van het grote publiek.

Kaouass vertelt over de neerwaartse spiraal waarin de kleine boeren in de Rif zich bevinden. Vroeger verbouwden de boeren granen, olijven, amandelen; ze hadden voedselbossen met fruitbomen waaronder kruiden en andere gewassen groeiden in de buurt van een waterbron. Ze hielden konijnen en kippen voor vlees en eieren. In de jaren zestig zijn de dorpen verlaten, en sindsdien zijn de mensen die zijn achtergebleven financieel afhankelijk van familie in Europa, stelt Kaouass. Met zijn project probeert hij de autonomie van de mensen te herstellen, al wordt hij naar eigen zeggen tegengewerkt door de overheid en grote bedrijven. 

De discussie na afloop gaat veelal over de feitelijke (on)mogelijkheid tot behoud van Palestijns (landbouw)erfgoed. Zo vraagt een deelnemer in hoeverre het voor Palestijnen nog mogelijk is om in de vrije natuur typisch Palestijnse ingrediënten als za‘tar (een tijmsoort) en akub (een eetbare distel) te verzamelen. Een andere vraag gaat over de status van ‘UNESCO heritage site’ voor Battir, een gebied in Zuid-Jeruzalem: in hoeverre beschermt dit het erfgoed? Sarsour maakt in haar antwoord de bezetting voelbaar met hele concrete voorbeelden. Ze vertelt dat Palestijnse boeren in het gebied, ondanks die UNESCO-status, geconfronteerd worden met ‘settlers’ die een vergunning hebben om er dieren te laten grazen, waardoor de lokale boeren nooit weten of wat ze zaaien geoogst zal kunnen worden. Ze vertelt ook dat de lokale boeren de afgelopen drie maanden de nacht hebben doorgehaald omdat gewapende mannen ’s nachts de akkers en bomen komen vernielen. Het doel hiervan is volgens Sarsour om het gebied te transformeren in staatsland, en dat is beleid, zo benadrukt Sarsour, van mensen die geen persoonlijke relatie hebben met dat land. Het verandert ook de band die deze Palestijnse boeren met hun land hebben: het land is nu niet meer slechts een bron van eten en inkomen, maar iets dat constant verdedigd moet worden. 

Door de focus op het behoud van Palestijns erfgoed sluit het debat ook aan op een ander onderwerp dat de gemoederen bezighoudt: de recente ontwikkelingen in Shaykh Jarrah en Gaza.

ZemZem biedt graag een platform aan lopend of recent onderzoek om zo een bijdrage te leveren aan het maatschappelijke en wetenschappelijke debat in Nederland en Vlaanderen wat betreft het Midden-Oosten, Noord Afrika en islam. ZemZems online serie ‘Lezing gemist’ blikt terug op een lezing georganiseerd door een van de Nederlandse of Vlaamse onderzoeksinstituten.