13
min leestijd
A- A+

De landvloek van Egypte


De landvloek van Egypte

Egypte heeft landoverschot. Vijfennegentig procent van al het land in Egypte is woestijngrond en werd tot voor kort nauwelijks tot niet gebruikt.[1] Sinds de staatsgreep van de Vrije Officieren in 1952 hebben zowel de overheid als bedrijven aan de hand van gigantische projecten gepoogd om deze grond bewoonbaar en/of vruchtbaar te maken om de groeiende bevolkingsdruk het hoofd te bieden, maar helaas met weinig succes. Duizelingwekkende geldbedragen zijn opgeslokt door de dorre woestijngrond en een aanzienlijk deel is in de zakken van de Egyptische elite verdwenen. Mismanagement, corruptie, maar vooral ook verkeerde inschattingen hebben ervoor gezorgd dat de beloofde volksverhuizing naar de woestijn zich nooit heeft voltrokken. Ondanks de inspanningen van eerdere presidenten, blijft ook het huidige militaire regime geloven in de onbegrensde mogelijkheden van de woestijn. De betonnen skeletten die momenteel verrijzen ten oosten van Caïro moeten deze droom verwezenlijken. Hier wordt gebouwd aan een nieuwe, futuristische stad, die het toekomstige administratieve hart van Egypte wordt en zo’n zes miljoen Egyptenaren moet huisvesten.[2] Dit artikel laat zien hoe de plannen voor de nieuwe hoofdstad moeilijk los te zien zijn van de eerdere mislukte pogingen om de woestijn te koloniseren.

" "

New Cairo. Foto: Faris El-Gwely, via Wikimedia Commons

De Nijl: Een vloek en een zegen
Egypte dankt zijn rijke verleden aan de befaamde Nijlrivier. Al sinds mensenheugenis is zij de levensader van Egypte en het merendeel van de Egyptenaren is gevestigd langs de groene oevers van de Nijl: de Nijlvallei. Deze vallei beslaat maar een klein deel van de gehele oppervlakte van Egypte, ongeveer vijf procent. De rest van Egypte wordt gekenmerkt door eindeloze, onbewoonbare woestijngrond. Dit onherbergzame gebied kent nauwelijks tot geen watervoorzieningen en werd tot voor kort gezien als niemandsland waar alleen de befaamde bedoeïenen rondtrekken. 

De Nijl is zowel een vloek als een zegen voor Egypte. In de afgelopen vijftig jaar is de Egyptische bevolking met een gigantische snelheid gegroeid en bijna verviervoudigd.[3] Dit heeft geleid tot een verhoogde druk op de bestaande voorzieningen. Al decennialang waarschuwen zowel Egyptische als internationale specialisten (IMF, Wereldbank) voor de groeiende bevolkingsdruk binnen de oppervlakte van de Nijlvallei. De oprukkende stad verorbert alles op haar pad, waaronder de beperkte vruchtbare grond in Egypte. Er is steeds minder ruimte voor boeren om hun land te bewerken en dit bedreigt de voedselzekerheid. De stad zelf slibt langzaam dicht. Eindeloze files en overvolle metro’s zijn de norm geworden in Caïro. De urgentie van de bevolkingsdruk is diep genesteld in het beleid van de Egyptische staat en ook onder een deel van de Egyptische bevolking heerst het spook van Malthus.[4] Waar de Nijl millennia lang de motor achter Egyptes succes is geweest, vormde de rivier ook de grens van zijn ontwikkeling. Dit veranderde met de Brits-Egyptische plannen om een dam in de Nijl te bouwen. 

" "

Landbouwprojecten naast het Toshka Meer. Bron: Google Earth

Het ‘temmen’ van de woestijn
Onder president Gamal Abdel Nasser werden de grillen van de Nijlstroom bedwongen met de Hoge Aswandam (afgerond in 1970).[5] Het Nassermeer, dat zich achter deze dam vormde, ontheemde de lokale bevolking en de beroemde tempel van Aboe Simbel moest worden verplaatst om ruimte te maken voor het stijgende water. Tegelijkertijd gaf de hydro-elektrische Aswandam mensen stroomopwaarts bestaanszekerheid. Eindelijk was de Nijl berekenbaar en kon er nagedacht worden over een onbegrensde ontwikkeling van postkoloniaal Egypte. Het Nassermeer maakte projecten in de woestijn mogelijk. Water uit het meer kon middels pompen en nieuwe waterwegen worden omgeleid naar de woestijn en daar nieuwe landbouwgrond en steden faciliteren. In de verbeeldingskracht van beleidsmakers verschoof de horizon van Egypte tot diep in de woestijn. Het land werd opeens twintig keer zo groot. 

Voor de centrale macht was de woestijn hét antwoord op de groeiende bevolkingsdichtheid. Miljoenen Egyptenaren konden een nieuw leven beginnen in de voorheen onbewoonbare woestijn. Aan de hand van nieuwe technieken werd de dorre woestijngrond omgetoverd tot bewerkbare landbouwgrond. De woestijn werd het gezicht van een nieuwe toekomstvisie, een schone lei voor de planners en beleidsmakers van Egypte. Steden als ‘Tenth of Ramadan’, ‘Sadat City’ en ‘New Cairo’ vormen een reflectie van dit beoogde toekomstbeeld van Egypte.[6] Deze uitgedachte, ruimtelijke en modernistische buurten vormen een groot contrast met de (ongewenste) georganiseerde chaos in de oudere en informele delen van Egyptische steden.[7]

De opvolgers van Nasser, Anwar Sadat en Hosni Mubarak, maakten optimaal gebruik van deze nieuwe mogelijkheden. Onder de leiding van de twee presidenten werden grote stukken van de woestijn ‘vergroend’ en werden er maar liefst eenentwintig steden uit de grond gestampt. De Egyptische woestijnen (Westelijke Woestijn, Oostelijke Woestijn en de Sinaï) waren destijds nog bijna volledig in handen van de staat. Dit creëerde een unieke situatie. Waar in de meeste landen privaat bezit de grens van landontwikkeling vormt, heeft de Egyptische staat vrij spel buiten de Nijlvallei. De woestijn was daarom de ideale plek voor een ‘Nieuw Egypte’ dat een groot deel van de bevolking van de Nijlvallei moest aantrekken voor zowel werk als wonen, om zo de druk op bestaande steden te verlichten.

" "

Fragmentarische bebouwing rondom Sheikh Zayed (geopend in 1995). Bron: Google Earth

De woestijnontwikkelingen: een mislukking?
In zijn boek Egypt’s Desert Dreams: Development or Disaster? laat David Sims zien hoe deze ‘woestijndromen’ in duigen zijn gevallen. Gigantische stukken land zijn herwonnen op de woestijn, maar daadwerkelijk productieve landbouwgrond heeft dit niet tot nauwelijks opgeleverd.[8] Toch houdt de Egyptische regering haar poot stijf en blijft zij nieuwe agrarische megaprojecten aankondigen in de woestijn. Hierbij lijkt ze echter te vergeten dat ‘herwinning’ iets anders betekent dan het daadwerkelijk verbouwen van de grond. Het cultiveren van de woestijn is een kostbare en ingewikkelde onderneming gebleken.[9] Veel bedrijven waren niet in staat om te overleven in de meedogenloze omgeving en de bedrijven die de productie wel op gang kregen zijn vaak grote private kapitaalintensieve bedrijven die bovendien niet Egyptisch zijn.[10] De beloofde overvloed aan kansen in de ‘groene woestijn’ werd daarom nooit gecreëerd. 

Ook de woestijnsteden hebben veel moeite met het aantrekken van bewoners. Het groeiende wereldwijde fenomeen van spooksteden is ook Egypte niet vreemd. Leegstand is de norm in de formele buitengebieden van Caïro.[11] De stap van de Nijlvallei naar de woestijn is onderschat door Egyptische beleidsmakers. Een drukke en levendige stad als Caïro is cruciaal voor het alledaagse leven van de gemiddelde Egyptenaar. In deze stad is zijn/haar sociaal kapitaal opgebouwd en liggen goedkope diensten binnen handbereik. Ook de verbinding tussen de woestijnsteden en centrale punten is nog altijd ver ondermaats, terwijl mobiliteit voor de meeste Egyptenaren van cruciaal belang is. De voorstedelijke leefstijl in de woestijn is alleen toereikend voor een selecte groep welgestelde Egyptenaren die een auto bezitten.[12] Een ritje naar de supermarkt is in veel satellietsteden een tijdrovende onderneming. Op deze manier krijgen de klassenverschillen in Egypte steeds meer ruimtelijk vorm.

Door de stedelijke versplintering van Caïro zijn de beruchte verkeersopstoppingen en de bijkomende luchtvervuiling (Caïro is een van de meest vervuilde steden ter wereld) niet verholpen. Sterker nog, deze problemen zijn alleen maar verergerd. De nieuwe satellietsteden hebben meer mensen afhankelijk gemaakt van de auto en de afstand tussen huis en werk wordt steeds langer. De meeste werkgelegenheid is nog steeds te vinden in het centrum, dus de bewoners van Caïro’s satellietsteden spenderen soms uren in de auto van en naar werk en dragen daardoor bij aan verkeersopstoppingen en luchtvervuiling. 

Ondanks de grote problemen van woestijnprojecten doet ook de postrevolutionaire regering, geleid door Abdel Fatah al-Sisi, alsof haar neus bloedt en blijft het megaprojecten in de woestijn aankondigen.[13]Het summum van deze projecten is wel de nieuw geplande hoofdstad waarvoor de plannen een paar jaar geleden werden onthuld. Deze futuristische stad moet het nieuwe administratieve hart van Egypte worden en zo’n zes miljoen mensen huisvesten. De bouw van deze stad is volop in gang en de eerste contouren van een stad worden langzaam zichtbaar in Google Earth.[14]

" "

Sadat City (geopend in 1978). Bron: Google Earth

Woestijngrond als een lucratieve business
In tegenstelling tot de gemiddelde Egyptenaar, die nauwelijks tot niet heeft geprofiteerd van woestijnontwikkeling, is een selecte groep welgestelde Egyptenaren extreem rijk geworden met het opkopen en verkopen van woestijngrond. Sinds de interesse van de overheid in de woestijn is gegroeid, is de waarde van deze grond logischerwijs meegestegen. Slimme investeerders met goede connecties hebben hierop ingespeeld en zijn op het juiste moment grond gaan kopen. Om projecten te stimuleren, werd de infrastructuur (water, elektriciteit, riolering, wegen) regelmatig volledig gefaciliteerd door de staat en werden grote stukken grond ver onder de marktprijs verkocht. Investeerders bleken echter geen oog te hebben voor het gemeenschappelijke belang van de woestijn en maakten misbruik van de nieuwe grond om zichzelf te verrijken.[15] Het resultaat was een opstapeling van onvoltooide maar lucratieve projecten in de woestijn. De belastingbetaler was de dupe, aangezien de staatskas moest opdraaien voor de hoge kosten van het aanleggen en onderhoud van de infrastructuur voor de gefaalde projecten.

Falend beleid en corruptie hebben geleid tot de situatie van nu. Na de revolutie van 2011 kwamen een aantal corruptieschandalen aan het licht, maar deze aanklachten zijn vermoedelijk maar het topje van de ijsberg. Vriendjespolitiek en fraude zijn de normale gang van zaken bij het aanwijzen van investeerders en grond.[16] Een selecte groep heeft compleet bezitgenomen van de meest waardevolle stukken grond en verdient goudgeld met de speculaties op hun bezit. De publieke organisaties, verantwoordelijk voor de woestijnontwikkelingen, zijn vaak zo complex dat het moeilijk te bepalen is wie de verantwoordelijkheid draagt voor bepaalde mislukte projecten, als dit mismanagement al aan het licht komt. 

Voor de Egyptische middenklasse is de woestijn vooral een ideale plek gebleken om kapitaal veilig te stellen. Over het algemeen hebben Egyptenaren weinig vertrouwen in de valuta van de Egyptische pond. Dit is niet heel gek, gezien de fluctuaties in de waarde van de pond de afgelopen jaren.[17] Egyptenaren hebben meer vertrouwen in vastgoed en het kopen van een huis wordt gezien als een slimme investering. Het praktisch nut van dit bezit is een bijzaak, het gaat hier puur om het wegzetten van kapitaal ten behoeve van de toekomst. Het gevolg is dat veel huizen jarenlang leeg staan in afwachting van waardestijgingen. 

De landvloek van Egypte 
De woestijn trekt steeds meer kapitaal aan. De drukke snelwegen van Caïro staan vol met billboards die een leven van rust, orde en luxe in de woestijn adverteren. Dit kapitaal wordt onttrokken aan de ‘productieve sector’ van de economie. Investeringen in productie en innovatie zijn steeds minder interessant aangezien er veel makkelijker kortetermijnwinsten kunnen worden gemaakt middels speculaties in de woestijn. Dit is rampzalig voor de formele banensector. Bouwprojecten in de woestijn creëren veel werkgelegenheid, maar dit zijn voornamelijk tijdelijke banen. Woestijnprojecten hebben tot nu toe relatief weinig vaste banen opgeleverd.[18] Ook de logica van Keynes gaat niet op voor Egypte. Keynes stelde dat grote arbeidsintensieve overheidsprojecten de economie kunnen vitaliseren omdat dit soort projecten vaak loonsverhogingen genereren. Echter, door de aanhoudende inflatie in Egypte hebben Egyptenaren weinig aan deze stijgende lonen. 

Het feit dat autoriteiten zo hameren op een versplintering van stedelijk Egypte getuigt van weinig begrip van de kracht van de compactheid van het land. Juist doordat de bevolkingsdichtheid zo hoog is in de Nijlvallei, blijven deze gebieden functioneren. In Caïro heeft bijna iedereen toegang tot water, elektriciteit en riolering (uitzonderingen daargelaten). Dit is uniek voor grote steden in het Globale Zuiden en maakt Caïro enorm efficiënt. Maar ook mensen in de periferie wonen meestal dichtbij belangrijke stedelijke knooppunten en zijn vaak niet ver verwijderd van cruciale voorzieningen als ziekenhuizen en scholen.[19]

Al decennia lijdt Egypte aan een landvloek. Egyptes economie is niet verslaafd aan olie, gas of diamanten, maar aan zijn oneindig beschikbare woestijngrond. Miljarden zijn al geïnvesteerd in bouwprojecten, maar een gecoördineerde aanpak ontbreekt. Het ene project is nog niet af of het volgende megaproject wordt met veel bombarie aangekondigd. Ondanks de discrepantie met de realiteit blijft de Egyptische staat geloven in zijn droombeeld van een moderne toekomst zoals voorgesteld op billboards en in reclamespotjes. Het lijkt zelfs of deze gelikte marketingmachine een grotere claim op de realiteit heeft dan de daaruit voortgevloeide eenzame betonnen constructies in de woestijn. Voor een bureaucratische machine zo log en complex als die in Egypte is het blijkbaar makkelijker om in deze gevisualiseerde waan te leven dan daadwerkelijk kritisch te reflecteren op de successen en mislukkingen van woestijnprojecten. 

" "

Fragmentarische bebouwing rondom Zes Oktober (geopend in 1979). Bron: Google Earth

De ecologische schade na vijftig jaar woestijnontwikkeling
Door de vele bouwprojecten aan de kust en de daaropvolgende toestroom van toeristen is het koraal in de Rode Zee beschadigd.[20] Zowel langs de noord- (Middellandse Zee) als de oostkust (Rode Zee) zijn de afgelopen decennia hotels en bungalowparken uit de grond gestampt. Het strand is bijna volledig geprivatiseerd en de noordkust is hermetisch afgesloten door een eindeloze muur van gebouwen die maar voor de helft van het jaar mondjesmaat gevuld zijn. 

Een tekort aan water is wellicht nog het grootste gevaar van de huidige woestijnontwikkelingen. In de retoriek van de overheid lijkt de Nijl een onuitputbare bron van water, maar niets is minder waar. De VN voorspelt dat Egypte in 2025 op een watertekort afstevent.[21] Op het moment is in sommige wijken in de periferie van Caïro (met name in de woestijnsteden) water uit de kraan al niet volledig vanzelfsprekend.[22] Dit water moet van ver komen en met behulp van krachtige en energieslurpende pompen richting deze buitenwijken worden geleid. Dit is een complexe en kostbare onderneming. Het bizarre is dat ondanks de natuurlijk droge woestijnomgeving, sommige woestijnsteden compleet groen zijn gekleurd. In tegenstelling tot de vruchtbare binnenstad van Caïro is er in de woestijnstad aan zwembaden, golfbanen en parken geen gebrek. Dit zorgt voor een verhoogde druk op de Nijl en het gevaar van watertekort. Niet alleen ruimte maar ook water krijgt op deze manier een klassendynamiek. In de stad is water tot nu toe voor de meeste mensen beschikbaar geweest voor een betaalbare prijs. De luxe levensstijl aan de randen van Caïro bedreigt de eerlijke waterverdeling, aangezien dit maar voor een selecte groep realiseerbaar is.                      

" "

De contouren van de nieuwe hoofdstad (in aanbouw), links ligt New Cairo. Bron: Google Earth

Hoe vooruit?
In potentie kan de woestijn veel betekenen voor Egypte. Het geeft de mogelijkheid om zware industrie, brede wegen en nieuwe residentiële buurten buiten het compacte centrum te herbergen. Echter, het belang van de woestijn moet niet worden overdreven. Zoals David Sims beargumenteert, de gehoopte volksverhuizing richting de woestijn is onrealistisch en daarnaast onwenselijk. Egypte draait op zijn compactheid. Een verspreiding van Egyptenaren over de grenzeloze woestijn vergroot de huidige problemen in het aanleggen en onderhouden van publieke voorzieningen. Alleen al de huidige stedelijke expansie (grotendeels nog in aanbouw) richting het oosten van de woestijn van Groter Caïro is vergelijkbaar met de oppervlakte van Los Angeles (1500 km2). Zelfs in het ‘compacte’ Caïro (606 km2) lukt het de Egyptische staat niet om cruciale voorzieningen op peil te houden, laat staan in een gebied dat drie keer zo groot is. Caïro heeft een tekort aan metrolijnen, publieke ruimtes en woningen (ondanks de leegstand), en daarnaast verkeren veel wegen en gebouwen in dramatische conditie. Dit zijn complexe problemen, die aandacht en kapitaal eisen. Echter, op het moment liggen de prioriteiten van de Egyptische overheid in de woestijn waar minder dan 6 procent (1.298.000 mensen) van de Caïreense bevolking is gehuisvest.[23]

In de harde woorden van Sims moet de Egyptische staat alle nieuwe woestijnprojecten stopzetten om ruimte te geven voor reflectie op de al lopende projecten. Op deze manier kunnen vastgelopen plannen nieuw leven worden ingeblazen. Het is echter de vraag of het huidige regime hier oren naar heeft. Het militaire regime ontleent zijn legitimiteit aan megaprojecten zoals de nieuwe hoofdstad. In de woestijn consolideert de staat zijn macht. Deze heeft volledige zeggenschap over de allocatie en exploitatie van woestijngrond en vastgoed is uitgegroeid tot de belangrijke inkomstenbron voor de militaire klasse.[24] Intussen blijft Sisi verwoed oorlog voeren tegen ‘de sloppenwijken’ die het merendeel van de bevolking van Caïro huisvesten.[25] In de plaats daarvan worden grote Dubai-achtige constructies gebouwd die huisvesting noch werk creëren voor de gewone Egyptenaar. De nieuwe hoofdstad is het toonbeeld van dit beleid. Het verlies van kostbare publieke grond voor exclusieve bouwprojecten remt de informele groei van de stad af en realiseert langzaam de angstdroom van de Egyptenaar opgesloten in de Nijlvallei.

Joost Vintges studeerde geschiedenis (BA) en Midden-Oostenstudies (MA) aan de UvA. Gedurende zijn studie verbleef hij lange tijd in het buitenland. Hij liep stage bij een Palestijnse ngo in Jeruzalem en studeerde Arabisch in Caïro. Op het moment is hij werkzaam als onderzoeker bij Overseas Development Institute (ODI). Dit artikel komt voort uit zijn scriptie over de geplande nieuwe hoofdstad van Egypte.

[1] Heliopolis, een Caïreense buitenwijk in de woestijn, zag al in 1909 het levenslicht.

[2] Zie bijvoorbeeld deze video: www.youtube.com/watch?v=UJY759PrR8&t=345s.

[3] De Egyptische regering verwacht dat de bevolking zal verdubbelen in de komende dertig jaar. ‘Population, total: Egypt, Arab Rep.’, The World Bank, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=EG; David Sims, Egypt’s Desert Dreams: Development or Disaster (Oxford: Oxford University Press, 2014), 248.

[4] In zijn beroemde publicatie ‘An Essay on the Principle of Population’ beargumenteert Thomas Malthus dat er een grens aan bevolkingsgroei is. Voedsel, ziektes en oorlogen zijn belangrijke ‘checks’ die de bevolkingsgroei remmen.

[5] Vóór de bouw van de Lage Aswandam (1902) trad de Nijl in een jaarlijkse cyclus buiten zijn voegen. Deze overstromingen waren cruciaal voor de Egyptische landbouw. Het slib dat achterbleef zorgde voor een vruchtbare bodem. Ten tijde van de Oude Egyptenaren werden er feesten georganiseerd om de goden te bedanken voor de Nijloverstromingen. De hevigheid van de overstromingen waren echter slecht in te schatten en de Nijl als waterbron was vanwege zijn grillige karakter onbetrouwbaar.

[6] New Cairo wordt vaak aangehaald als succesverhaal. Toch is ook hier de leegstand extreem hoog, de bebouwing fragmentarisch en een bruisend straatleven compleet afwezig.

[7] Vanwege de snelle bevolkingsgroei in de Nijlvallei en de tekortkomingen van de centrale macht om deze problemen het hoofd te bieden, hebben veel Egyptenaren het heft in eigen hand genomen. Ze zijn zelf huizen gaan bouwen en hebben voorzieningen op touw gezet. Dit alles speelt zich af in de informaliteit/illegaliteit, wat de norm is geworden in Egypte. Vandaag de dag woont meer dan zestig procent van de Caïrenen in informele buurten, ook wel ashwa’iyaat genaamd en de informele economie is de grootste banensector van Egypte. 

[8] Sims, Egypt’s Desert Dreams, 104-12.

[9] Ten eerste is het pompen van water uit de Nijl naar de eindgebruiken energievretend en duur. Ten tweede zorgen mismanagement en slecht onderhoud voor lekkages in de waterwegen en andere problemen. Kleine boeren zijn hier vaak de dupe van en zijn niet in staat om winstgevend te worden. Ten derde is er een gebrek aan een centraal drainagesysteem. Dit zorgt voor bodemverzouting en beschadigt de planten. 

[10] In een recent artikel laat Mada Masr zien hoe bedrijven uit de Golfregio de Egyptische woestijn gebruiken voor voedselzekerheid daar. Nada Arafat en Saker El Nour, ‘How Egypt’s water feeds the Gulf’, vert. Mariam Ibrahim, Mada Masr, 15 mei 2019, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via madamasr.com/en/2019/05/15/feature/politics/how-egypts-water-feeds-the-gulf.

[11] 61 tot 79 procent van de nieuwe steden staat leeg (in 2006)! Sims, Egypt’s Desert Dreams, 281-83.

[12] Minder dan 8 procent van de Egyptenaren bezit een auto www.youtube.com/watch?v=cJSp4_YA6MQ&t=5940s.

[13] Andere plannen zijn bijvoorbeeld New Alamain City, zie: www.youtube.com/watch?v=yHLscuanG0U.

[14] Zie Ruth Michaelson, ‘“Cairo has started to become ugly”: why Egypt is building a new capital city”, The Guardian, 8 mei 2018, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via www.theguardian.com/cities/2018/may/08/cairo-why-egypt-build-new-capital-city-desert. 

[15] Een mooie casestudy hierover is te vinden in Thomas Richter en Christian Steiner, ‘Politics, Economics and Tourism Development in Egypt: insights into the sectoral transformations of a neo-patrimonial rentier state’, Third World Quarterly 29 (2008): 939-59.

[16] De corruptie die gepaard gaat met de bouwprojecten werd eind september zichtbaar toen een Egyptische aannemer, Muhammed Ali, een reeks video’s opnam waarin hij het regime beschuldigt van corruptie. In een zeldzaam moment kregen Egyptenaren een kijkje in de dagelijkse gang van zaken binnen de Egyptische politiek. Als gevolg gingen duizenden mensen de straten op en eisten de val van regime. Het regime reageerde snel en meedogenloos. Meer dan tweeduizend mensen werden opgepakt en zonder proces vastgezet. In de tussentijd deed de Egyptische media er alles aan om het verhaal van Ali te ontkrachten. Toch was Ali in staat om de gammele fundamenten van de militaire dictatuur te doen wankelen. Zie Joana Saba, ‘Mohamed Ali: The self-exiled Egyptian sparking protests at home’, BBC, 24 september 2019, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via www.bbc.com/news/world-middle-east-49800212.

[17] Na het loslaten van de pond ten opzichte van de dollar in 2016 verloor de pond ongeveer de helft van zijn waarde.

[18] Sims schat dat er door zestig jaar aan woestijnprojecten zo’n 1,2 miljoen directe banen en 600.000 indirecte banen zijn gegenereerd. Voor Nederlandse begrippen lijkt dit veel, maar als je beseft dat jaarlijks zo’n 750.000 mensen de Egyptische arbeidsmarkt betreden, vallen deze successen in het niet. Deze successen worden alleen maar schrijnender als ze naast de financiële tol van deze projecten worden geplaatst. Sims, Egypt’s Desert Dreams, 288-89.

[19] Toch zijn er ook veel gebieden in de periferie die niet goed gekoppeld zijn aan cruciale voorzieningen. Met name riolering is niet altijd toereikend buiten stedelijk gebied. 

[20] De toeristische sector maakt een belangrijk deel uit van de Egyptische economie. Voornamelijk in de jaren ’90 was toerisme een makkelijke en snelle manier om geld te verdienen. Daarnaast creëert deze industrie veel werkgelegenheid en is toerisme belangrijk voor het balanceren van het handelstekort van Egypte. Precies om deze redenen is de toeristische sector onbegrensd gaan groeien in Egypte, hoofdzakelijk op de woestijngrond langs de kust.

[21] ‘Egypt’s Water Crisis: Current Situation and Future Trends’, Fanack, 7 oktober 2019, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via water.fanack.com/specials/nile-river-in-egypt/egypts-water-crisis.

[22] Isabel Esterman, ‘Water shortage shrivels dreams of the good life in New Cairo’, Mada Masr, 4 september 2014, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via madamasr.com/en/2014/09/04/feature/society/water-shortage-shrivels-dreams-of-the-good-life-in-new-cairo.

[23] Tussen 2006 en 2016 is het inwonersaantal in de acht satellietsteden rondom Caïro verdubbeld. In de tussentijd zijn er in Groter Caïro 4,9 miljoen mensen bijgekomen, waarvan 14 procent in de nieuwe steden is gevestigd. Oftewel: 4,2 miljoen mensen hebben zich gevestigd in het huidige Caïro, voornamelijk in de informele wijken. Zie www.youtube.com/watch?v=cJSp4_YA6MQ&t=5940s.

[24] Abdel-Fattah Barayez, ‘“This Land is their Land”: Egypt’s Military and the Economy’, Jadaliyya, 25 januari 2016, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via www.jadaliyya.com/Details/32898.

[25] Farid Farid, ‘“How can a proud country kill its heritage?” Cairo calls time on oldest watch shop’, The Guardian, 7 augustus 2018, voor het laatst geraadpleegd op 3 september 2020 via www.theguardian.com/cities/2018/aug/07/cairo-redevelopment-plan-calls-time-on-egypts-oldest-watch-shop.