10
min leestijd
A- A+

Geheime talen en woorden: het ‘gay Arabisch’ in Syrië


Geheime talen en woorden: het ‘gay Arabisch’ in Syrië

Kenmerkend voor talen van LHBT-gemeenschappen is dat ze geheim worden gehouden voor buitenstaanders. Het Indonesische Bahasa gay (‘homotaal’) is de enige homotaal uit een moslimland dat in kaart is gebracht.[1] Over de homotalen in Arabischtalige landen is nauwelijks literatuur, behalve een vocabulaire van seksualiteit uit Tripoli (Libië) en mijn eigen inleiding tot het zogenaamde gay Arabisch in Syrië.[2] In dit artikel onderzoek ik het gay Arabisch, met de Syrische variant als casestudy. Ik zal laten zien hoe er in zeer expliciete termen, maar toch op verkapte wijze, over seks wordt gesproken. 

'' ''

Soek van Latakia. Foto: Maciej Klimiuk

De gegevens voor dit artikel dateren uit 2009 en 2011, toen ik dialectologisch onderzoek deed in Damascus en Latakia. Mijn informanten, homo- en heteroseksuelen, waren afkomstig uit verschillende delen van Syrië en woonden in de steden Damascus, Aleppo, of Latakia. Aangezien de meeste gegevens van mensen uit Latakia afkomstig zijn, kunnen bepaalde grammaticale vormen en uitdrukkingen typisch zijn voor het Arabische dialect van die stad. 

‘Homo’ of ‘flikker’: hoe zeg je het in het Arabisch?
Er is geen eenduidig antwoord op de vraag wat het woord voor homoseksuele man is in het klassiek Arabisch. De wortel l-w-ṭ, gerelateerd aan het Koranische en Bijbelse personage Lot, is in dit verband het bekendst: hier zijn de woorden liwāṭ (‘sodomie, pederastie, homoseksualiteit’) en lūṭī (‘pederast, sodomiet, homoseksueel’) van afgeleid. In Arabische woordenboeken wordt liwāṭ echter gedefinieerd als ‘amal qawm Lūṭ (‘de daad van de mensen van Lot’);[3] de connotatie met homoseksualiteit is heel recent. Het woord lūṭī wordt vandaag de dag als kwetsend ervaren.

Arabische LHBT-activisten hebben termen ingevoerd die niet kleinerend zijn en niets te maken hebben met het verhaal van Lot. De invoering van een nieuwe terminologie gebeurt bijvoorbeeld in het tijdschrift Barra dat wordt gepubliceerd in Libanon. Een nieuw woord in het modern Standaardarabisch is mithlī (‘gay’).[4] De term mithlī l-ǧins betekent ‘van hetzelfde geslacht/sekse’, mithliyya betekent ‘lesbienne’ en ǧunusiyya mithliyya betekent ‘homoseksualiteit’.[5]

De Arabische dialecten in Syrië hebben verschillende termen voor ‘homoseksueel’. Sommige zijn beledigend, aanstootgevend, of grof. Voorbeelden hiervan zijn bǝshǝṭ (bǝshǝt) en m‘al’an, die vertaald kunnen worden als ‘flikker’. Er zijn ook termen die heteroseksuelen gebruiken om homomannen mee aan te duiden die op een vrouwelijke manier gesticuleren; het gaat dan om de woorden ḍabə‘ (‘hyena’) en arnab (‘konijn, haas’). De vergelijking met deze dieren is niet toevallig: de hyena is onrein in het islamitische geloof, wat een parallel met homoseksuele relaties suggereert. Het gebruik van het woord ‘konijn’ is suggestiever en vereist dat we ons voorstellingsvermogen aanspreken: konijnen zijn dol op wortels (žazar), en žazar betekent zoveel als ‘grote pik’ in gay Arabisch. Beide woorden, ḍabu‘ en arnab, komen ook voor in het klassiek Arabisch, maar niet in de betekenis van homoseksueel. Ze behoren tot een kleine groep van zelfstandig naamwoorden die vrouwelijk zijn hoewel ze niet op –a eindigen. Het lijkt alsof er een verband is tussen het vrouwelijk geslacht van deze termen in het klassiek Arabisch en hun gebruik in dialect voor homo’s die als vrouwelijk worden gezien. 

Andere voorbeelden van woorden die homoseksueel betekenen zijn manyak en mamḥūn – deze hebben betrekking op homoseksuelen die de passieve rol vervullen bij de seksuele daad. Het woord manyak is afgeleid van de stam n-y-k. De woorden die van deze stam afgeleid zijn, worden geassocieerd met penetratie en geslachtsgemeenschap. Zo kan een man tegen een andere man bǝddi nīkak (‘Ik wil je neuken’) zeggen. Soms worden de termen manyak en mamḥūn ook gebruikt als koosnaam voor degene die opschept over zijn avontuurtjes met heteroseksuele mannen. In zo’n geval betekenen de woorden ‘slet’, maar op een lacherige en niet een neerbuigende manier. 

Het woord ṣabi wordt ook gebruikt in de zin van ‘passieve homoseksueel’,  hoewel de primaire betekenis ‘jongen, jongere’ is. Van dezelfde stam ṣ-b-y komt het woord ṣǝbyanži (‘homoseksueel’). Het suffix -ži is typisch voor beoefenaren van beroepen in het Syrisch-Arabisch, maar het is niet bekend of deze term historisch gezien verwees naar een beroep dat verbonden was met homoseksualiteit. Ook ṭōbži is een term voor homoseksueel dat eindigt op -ži.

Hoe noemen homoseksuelen elkaar? 
De woordenschat van het gay Arabisch bestaat voornamelijk uit uitdrukkingen die betrekking hebben op seks, maar bevat ook woorden voor bijvoorbeeld zoenen. Aanspreekvormen onder homo’s worden ook gebruikt buiten de context van seks. Binnen een vriendengroep van homomannen bestaat een zekere hiërarchie die tot uitdrukking komt in de manier waarop ze elkaar aanspreken. Naar de sleutelfiguren binnen de groep wordt verwezen als ṃāṃa (‘moeder’). De ‘moeder’ is meestal de oudste en meest ervaren man in de groep, wiens taak het is om conflicten binnen de groep op te lossen en jongere homo’s in het oog te houden. ‘Moeders’ zijn hier het best voor toegerust omdat ze invloedrijke mensen kennen en over financieel kapitaal beschikken. Homoseksuele vrienden die deel van de groep zijn, worden ǝkhti (‘mijn zus’) genoemd. Deze vorm wordt echter alleen gebruikt door mensen die deel uitmaken van de groep; iemand die geen deel van de groep is kan iemand niet ǝkhti noemen, zelfs al kent hij de persoon goed. 

Als een nieuwe persoon tot de groep toetreedt, dan wordt degene die hem heeft geïntroduceerd zijn ‘moeder’. Een moeder noemt deze persoon meestal bǝnti (‘mijn dochter’). In een groep wordt vaak één persoon sharmūṭa (‘hoer’) genoemd, namelijk als hij zijn talloze seksuele relaties niet verbergt; deze man kan ook als een soort seksleraar worden gezien. De term sharmūṭa verwijst in deze context naar een persoon die is ingewijd in de geheimen van seksualiteit; het is geen neerbuigende term. Naast de woorden die naar vrouwen verwijzen (‘moeder’, ‘dochter’, ‘zuster’), gebruiken de leden van de groep vrouwelijke voornaamwoorden, werkwoordsvormen en bijvoeglijk naamwoorden voor elkaar. 

          shū ḥǝlwe yā bǝnti! 
          ‘Wat ben je mooi, mijn dochter!’

          hiyye bǝdda tāklu
          (letterlijk:) ‘Ze wil hem opeten’

Homoseksuele mannen noemen heteromannen naar de namen van twee Arabische letters, sīn en nūn, die volgens informanten naar twee soera’s verwijzen: 36 (Yā sīn) en 68 (Al-Qalam, ook wel Nūn genaamd). De term sīn wordt gebruikt voor mannen met extreem geprononceerde mannelijke trekken die zich als heteroseksueel identificeren. De term nūn verwijst ook naar heteroseksuele mannen, maar dan naar diegenen die als lelijk, klein en dik worden gezien. Dit houdt mogelijk verband met de vorm van de letter nūn, die op een volle maan lijkt (), en dus rond is. Het symbolisme van Arabische letters is niettemin complex en niet altijd even duidelijk. Heteromannen weten niet dat deze letters worden gebruikt bij de zogenaamde selectieprocedure voor seks. 

Een ander populair woord voor een heteroman is adiyye, dat waarschijnlijk van het bijvoeglijk naamwoord qadī (‘heerlijk, lekker’ - gebruikt voor eten) is afgeleid. De dialectale vrouwelijke vorm eindigend op -iyye wordt gebruikt om te verwijzen naar een knappe heteroseksuele man van tussen de 30 en 40 jaar oud, met veel borsthaar. Heteroseksuelen die de geheime gay taal kennen omdat ze seks hebben met homo’s of om een andere reden omgaan met homoseksuelen, kunnen voornoemde termen ook gebruiken. Ze kunnen dat ook doen om homo’s uit te schelden. 

          ənte bətḥəbb əl-baṣəṭ?
          ‘Hou je van plezier?’ 

          bətḥəbb əž-žazar?
          ‘Hou je van wortels?’

Praten over seks
In de gayscene wordt meestal op een niet-letterlijke manier verwezen naar seks/seksuele handelingen, hetgeen suggereert dat de expliciete woorden taboe zijn. Het woord voor seks hebben wordt vervangen door andere werkwoorden zoals akal – yākol (‘eten’), shǝreb – yǝshrab (‘drinken’), en ḥalab – yǝḥleb (‘melken’), die verwijzen naar orale seks:

          bəddak təḥəlbu?
          ‘Wil je hem melken?’

In het praten over seks in het Syrische gay Arabisch kunnen drie tendensen onderscheiden worden: (1) het vormen van nieuwe woorden en uitdrukkingen; (2) het geven van een nieuwe betekenis aan reeds gebruikte termen; of (3) het gebruik van leenwoorden, vooral uit het Engels. 

Voor ‘seks hebben’ wordt de nieuwe wortel k-ž-ḥ gebruikt, waar het zelfstandig naamwoord kəžəḥ (‘het seks hebben, het neuken, het penetreren’) van is afgeleid alsook de twee werkwoorden kažaḥ – yǝkžaḥ (‘iemand penetreren’) en kažžaḥ – ykažžeḥ (‘gepenetreerd worden’). Een andere groep van nieuwe woorden betreft de voortplantingsorganen, zoals trū (‘pik’), en trūwāt (‘grote pik’). De volgende woorden hangen samen met seks en voorspel: shrənže (‘klysma’) en skūžiyye (‘winden laten tijdens anale seks’).

In de volgende gevallen is een nieuwe betekenis verleend aan reeds bestaande woorden. Het woord voor ‘ballen’ is wara’ kharīf, letterlijk ‘herfstbladeren’. De etymologie is onduidelijk, maar een gelijkenis met gerimpelde herfstbladeren zou de term kunnen verklaren. De term voor ‘een vinger in de anus steken’ is afgeleid van het dialectale ǝṣbe‘ (‘vinger’), waarschijnlijk door een verandering in de structuur van de wortel: ba‘aṣniba‘baṣni betekent ‘hij stak een vinger in mijn anus’. Ook combinaties van bestaande Arabische woorden krijgen een nieuwe betekenis, zoals ballā‘t əl-ēr, wat ‘zuigen’, ‘pijpen’ betekent (een ballā‘a is het afvoerputje in de gootsteen) en bāb əl-hawa, (letterlijk ‘winddeur’) voor de seksuele positie bekend als standing carry in het Engels. 

In het algemeen zijn woorden die betrekking hebben op seks echter leenwoorden, zoals sōsēt, ‘blowjob’ (mogelijk van het Franse sucer, ‘zuigen’), būbs, ‘tepels likken’ (van het Engelse woord boobs voor ‘borsten’). Er is ook een werkwoord afgeleid van het Engelse woord fingerfangarni betekent hetzelfde als ba‘baṣni (zie boven). Dōtta (‘geld’, van het Franse woord voor ‘bruidsschat’, la dote) verwijst naar het geld dat wordt betaald voor seks of het geld dat een homoseksuele man die financieel afhankelijk is van een andere man, ontvangt. Een sīfōn (van siphon, ‘zwanenhals, sifon’) verwijst naar een zogenaamde passieve homo die heteromannen betaalt voor seks. Van sommige termen is de oorsprong onduidelijk, zoals õgōže (‘kus’), žūžū (‘voeten likken’) en lūlū (rimming in het Engels).[6] Het letterlijk overnemen uit het Engels lijkt een nieuw fenomeen te zijn en ik ben slechts één direct uit het Engels overgenomen term tegengekomen, namelijk golden shower, wat verwijst naar het urineren op de partner. 

Hoe homomannen onder elkaar praten
Als homomannen onder elkaar praten, kunnen ze ook op een hele specifieke manier spreken. Dit kan in de eerste plaats door het uitrekken van lange klinkers. Aangezien klinkers niet in elk woord uitgerekt kunnen worden, wordt ook wel het woordje sõ  (met een nasale klank) ingevoegd na het woord dat de spreker wil benadrukken in de zin: 

          akalǝt trūwāt sõ
          ‘Ik heb zo’n grote pik gepijpt!’

          ‘ṭīni bəzər sõ!
          ‘Geef me nou het zaad!’

In het gay Arabisch worden ontkenningspartikels zoals  en mū vervangen door nēbā, geleend van het Franse ne... pas. In de gay taal worden beide partikels dus samengevoegd tot één woord, dat wordt geplaatst vóór het woord dat wordt ontkend, maar niet voor een werkwoord. Samen met een zelfstandig naamwoord betekent het ‘niet hebben’, maar voor een bijvoeglijk naamwoord kan het ‘niet zijn’ betekenen. De tijd en persoon vloeien voort uit de context van de uitspraak: 

          nēbā trū
          ‘Hij heeft een kleine pik’ 
          (letterlijk: ‘geen pik’)

          nēbā awi
          ‘Zijn pik is/was niet hard’
          (letterlijk: ‘niet hard’)

'' ''
Latakia vanaf de zuidelijke boulevard. Foto: syrialooks, via Flickr


Hoe praat je in het geheim 

Het geheime karakter van het gay Arabisch wordt niet alleen bereikt door nieuwe woorden te bedenken, een nieuwe betekenis te geven aan bestaande woorden, of door leenwoorden; het kan ook worden bereikt door de grammaticale structuur te veranderen. In het gay Arabisch uit Syrië kunnen twee geheimtalen worden onderscheiden.

De eerste geheimtaal noem ik de žād b-əl-hā–taal, die lijkt op een geheimtaal van kinderen. Het is gebaseerd op een simpele regel, die verborgen is in de naam van de taal: žād b-əl-hā betekent letterlijk ‘ž  met (in plaats van) h’. De eerste letter in de naam van de taal, in dit geval de letter ž, vervangt de eerste medeklinker van het woord, in dit geval de h. Elke andere medeklinker kan in plaats van de letter ž worden gebruikt. De ontvanger van de boodschap kent de sleutel, omdat na elk versleuteld woord aanvullende informatie wordt gegeven. Bijvoorbeeld: ḥǝlu (mooi) > žǝlu b-ǝl-ḥā (ž in plaats van ), waarbij ž de sleutel is en  de eerste medeklinker van het versleutelde woord. Niet alle woorden worden veranderd: bij persoonlijke voornaamwoorden, voorzetsels, voegwoorden, en bijwoorden wordt het meestal weggelaten, afhankelijk van de persoon die spreekt. De volgende voorbeelden illustreren het gebruik van deze geheimtaal:

          bǝddi nīkak  ḥǝlwe!
          žǝddi b-əl-bā žīkak b-ən-nā žā b-əl-yā žǝlwe b-əl-ḥā!
          (ofwel: žǝddi met een b žīkak met een n žā met een y žǝlwe met een ḥ)
          ‘Ik wil je neuken, schoonheid!’

          shūf! hayy ǝsh-sharmūṭa bǝdda tāklu
          žūf! b-əsh-shā žayy b-əl-hā ž-žarmūṭa b-əsh-shā žǝdda b-əl-bā žāklu b-ət-tā
          (ofwel: žūf met een sh žayy met een h ž-žarmūṭa met een sh žǝdda met een b
          žāklu met een t)
          ‘Kijk, die hoer wil je pijpen’

Hoewel deze taal is gebaseerd op een enkele, zeer eenvoudige regel, vereist het enige oefening om hem vloeiend te kunnen spreken; het begrijpen van de regels is niet voldoende. 

Een andere taal noem ik de shīt-taal.[7] Het is moeilijk in te schatten hoe populair en gebruikelijk deze taal vandaag de dag is. De regels variëren en de veranderingen van de woorden zijn significant. De volgende voorbeelden tonen een aantal specifieke woorden, uitdrukkingen en zinnen in deze geheimtaal: 

          ‘amalǝt ma‘o                                                  
          ma‘malshīt la-shallāto                                              

          ‘Ik had seks met hem’                                   


          bǝntof shə‘ri
          məntəfshīt la-masha‘rshīt la-shallāti

          ‘Ik ga mijn schaamhaar laten epileren’
          (letterlijk: ‘ik ga het schaamhaar van mij laten epileren’)


          bǝfrok kǝssi                                                    
          mafrakshīt la-maksasshīt la-shallāti             

          ‘Ik ben over mijn penis aan het wrijven’
          (letterlijk: ‘Ik raak de vagina van mij aan’)                          

          farakǝt kǝssi
          stuforukāt la-maksasshīt la-shallāti
         
idem

Hoewel er grote veranderingen in de structuur van de woorden optreden, zeiden informanten dat de shīt-taal vrij gemakkelijk is en dat iedereen kan leren om de woorden op de juiste manier te veranderen. De informatie die ik kreeg suggereert dat deze taal talloze prefixen en suffixen bevat (meestal in de vorm van de medeklinkers sht en m), dat de wortelradicalen worden vervangen door andere fonemen (spraakklanken), en dat lange klinkers en medeklinkers worden ingekort. In vergelijking met dialect ondergaat de shīt-taal bovendien belangrijke grammaticale vereenvoudigingen: zo is de persoon vaak enkel uitgedrukt in de zogenaamde genitiefexponent la-shallāt- (la-shallāt-i, van mij; la-shallāt-u, van hem). Ook moet de tijd van het werkwoord (tegenwoordige tijd, verleden tijd, etc.) worden afgeleid uit de context.  

Samenvatting
De Syrische gay taal is een geheimtaal doordat er woorden zijn waarvan buitenstaanders de betekenis niet kennen, doordat er nieuwe partikels worden ingevoerd, en omdat er helemaal nieuwe taalvormen worden gemaakt. Toekomstig onderzoek naar gay Arabisch is belangrijk omdat het een grote bijdrage levert aan de kennis over geheimtalen. Ik weet niet hoe de gay taal zich vandaag de dag in Syrië ontwikkelt, aangezien veel Syrische homoseksuelen nu in West-Europese landen wonen. Hoewel het vergeten van gay Arabisch een groot verlies zou zijn voor taalkundigen en sociale wetenschappers, geldt dit niet voor de homogemeenschap zelf:  als een geheimtaal verdwijnt, betekent dat meestal dat de gebruikers vrij kunnen communiceren, en niet als een ondergrondse minderheid die vervolging riskeert. 

Maciej Klimiuk is onderzoeksassistent op de afdeling Semitische studies van de Universiteit van Heidelberg. Zijn voornaamste onderzoeksinteresses zijn Arabisch/Maltese dialectologie en Semitische taalkunde. Hij deed onderzoek in Syrië, Jordanië, Libanon, Tunesië, Indonesië, Turkije en Malta. Sinds 2018 doet hij onderzoek naar het dialect op Gozo (Malta), gefinancierd door het Duitse Ministerie voor Onderwijs en Onderzoek (GozoDia project). 

Noten
[1] Tom Boellstorff, “Gay Language and Indonesia: Registering Belonging,” Journal of Linguistic Anthropology 14/2 (2004): 248–268.

[2] Christophe Pereira, “Les mots de la sexualité dans l’arabe de Tripoli (Libye): désémantisation, grammaticalisation et innovations linguistiques,” L’Année du Maghreb 6 (2010): 123–145; Maciej Klimiuk, “Celowa niezrozumiałość. Gejowski język arabski z Syrii [Intentional Incomprehensibility: Gay Arabic in Syria]” in Queer a islam. Alternatywna seksualność w kulturach muzułmańskich, red. Katarzyna Górak-Sosnowska (Sopot: Smak Słowa, 2012), 221–235.

[3] Arno Schmitt “Liwāṭ im Fiqh: Männliche Homosexualität,” Journal of Arabic and Islamic Studies 4 (2001–2002): 51–52.

[4] Het is afgeleid van de wortel m-th-l, wat etymologisch wordt geassocieerd met ‘soortgelijk zijn’, ‘gelijkenis tonen’. De vorm van het woord mithlī is interessant omdat het grammaticaal op twee manieren geïnterpreteerd kan worden: als een nisba-adjectief (soortgelijk), of als een combinatie van het voorzetsel mithla (zoals, soortgelijk) met het pronominaal suffix van de eerste person enkelvoud -ī (mijn), wat ‘net zoals ik’ zou betekenen.

[5] Barrā, maart 2005, 19. 

[6] Dit woord wordt specifiek gebruikt voor de sekspartner of goede vrienden. Het woord bōse (kus) wordt ook gebruikt en duidt op alle kussen, inclusief de kus bij een begroeting. 

[7] De naam is afgeleid van de vorm shīt, die de rol speelt van een van de suffixen, maar die ook het equivalent kan zijn van het dialectale shī  (iets).