12
min leestijd
A- A+

De boycot van Qatar: vloek of zegen?


De boycot van Qatar: vloek of zegen?

Ondanks inspanningen van Saoedi-Arabië, Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten en Egypte om Qatar politiek en economisch te isoleren, lijkt de gasrijke Golfstaat de geopolitieke crisis al ruim zeshonderd dagen glansrijk te doorstaan. Pakt de boycot werkelijk uit als een zegen?

'' ''

Het luxueuze Four Seasons hotel in Doha druppelt langzaam vol met delegaties van het Qatarese bedrijfsleven en ministeries. Het is 26 september 2018 en hoewel de herfst net zijn intrede heeft gedaan is het 35 graden buiten. Binnen blazen de airco’s er lustig op los. ‘Zoals u merkt,’ zegt Rashid al-Mansoori, CEO van de Qatar Stock Exchange (QSE), ‘is het vertrouwen in de Qatarese markt een jaar na de blokkade groter dan ooit.’ Tijdens het congres in het vijfsterrenhotel, gelegen aan de Corniche met een helder uitzicht op de Perzische Golf, staat een belangrijk thema centraal: de boycot tegen Qatar. Of beter gezegd: de veerkracht van Qatar als reactie op deze boycot. Zojuist heeft al-Mansoori klinkende cijfers gepresenteerd over de Qatarese economie: niet alleen stegen de aandelenkoersen van bedrijven sinds begin dit jaar met 17 procent, ook vloeide in 2018 een slordige 1,45 miljard dollar aan directe buitenlandse investeringen het land in. Kortom, Qatar staat er beter voor dan ooit, aldus de beursbaas. 

Cyberaanval
Het congres in Doha is een van de talrijke gelegenheden die Qatar aangrijpt om te laten zien dat het zich niet laat intimideren door de boycot, vooral niet door Saoedi-Arabië, die als enige natie een landsgrens met het schiereiland Qatar deelt. Hoewel het lange tijd bij pesterijen en provocaties over en weer bleef, verslechterde de relatie tussen beide landen aanzienlijk na 24 mei 2017. Staatsomroep Qatar News Agency spreekt dan, bij monde van emir Tamim bin Hamad al-Thani, positief over Iran - al decennia dé aartsvijand van Saudi-Arabië. Tevens is hij vol lof over Hamas, Hezbollah en de Moslimbroederschap. De uitspraken zullen later worden ontkend door Qatar.

Niettemin schiet de uitgesproken steun aan de Moslimbroederschap (en Iran) niet alleen in het verkeerde keelgat van de Saudiërs, maar wekt ook afkeer bij Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten. Zij zijn bang dat de islamistische beweging in eigen land aan de macht komt. In Egypte gebeurde dat al eens in 2012, waarop het Egyptische leger met hulp van de Saoediërs het regime van Moslimbroederschapleider Mohamed Morsi beëindigde. Ook Bahrein, het ministaatje dat grenst aan Saoedi-Arabië, bestempelt de Moslimbroederschap als een terroristische organisatie.

Het kwartet beschuldigt Qatar al langer van het steunen en financieren van terroristische organisaties: het schiereiland biedt namelijk niet alleen onderdak aan gevluchte Moslimbroeders, maar geldt naar verluidt ook als een veilige haven voor kopstukken van de Palestijnse Hamas en Al Qaida.[1] De Taliban houdt bovendien kantoor in Doha, dat bemand wordt door onder meer vijf ex-Guantanamogevangenen.[2] Desondanks heeft Qatar de aantijgingen van terrorisme keer op keer ongegrond verklaard. 

Hoewel de Saoediërs zelf evenmin een onbesmet blazoen hebben als het gaat om terrorisme, bevestigen de uitspraken van de emir voor Saoedi-Arabië eens te meer dat Qatar heult met de vijand. Amper twee weken na het nieuwsbericht, op 5 juni 2017, verbreekt Saoedi-Arabië, samen met bondgenoten Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten en Egypte, de economische en diplomatieke relaties met Qatar. De vier sluiten hun ambassades in Doha (in 2014 vertrokken de ambassadeurs al eens, maar keerden later terug) en werpen handelsblokkades op, waarbij routes van en naar Qatar over land en zee en door de lucht nagenoeg onbegaanbaar worden.

Kort nadat het kwartet de blokkade heeft opgeworpen, onthult The Washington Postop basis van bronnen binnen de Amerikaanse inlichtingendienst dat Qatar News Agency is gehackt.[3] Achter de cyberaanval blijken de Verenigde Arabische Emiraten te zitten. De uitspraken van de emir zijn nepnieuws, iets dat Doha tot dan toe heeft volgehouden. Maar het kwaad is dan al geschied: de blokkade van Qatar is een feit. 


'' ''
Links: staatsportret van de emir Tamim bin Hamad al-Thani in het zakendistrict West Bay in Doha. Foto: Guy Hoeks

Online oorlog
Saoedi-Arabië en consorten stellen dertien eisen (zie kader 1 onderaan). Die eisen zijn door de Qatarese regering telkens van tafel geveegd. Zo willen de blokkerende landen dat Qatar zijn steun aan Hamas, de Moslimbroederschap en de Taliban intrekt. Ook moet het de banden met Iran verbreken en een Turkse vliegbasis sluiten. Een andere belangrijke eis is dat Qatar de televisiezender al-Jazeeradat reeds is verbannen uit de blokkerende landen, opheft. Het in Doha zetelende al-Jazeera verwierf internationale bekendheid door indrukwekkende oorlogsreportages uit Afghanistan en Irak, maar de onafhankelijkheid van - met name de Engelstalige tak van - de zender is meer dan eens betwist. Critici menen dat al-Jazeera fungeert als spreekbuis van de Qatarese staat, vooral wanneer het aankomt op regionale conflicten. Het was immers vader emir Hamad bin Khalifa al-Thani zelf die de zender in 1996 oprichtte, voordat hij na een vreedzame coup in 2013 aftrad ten faveure van zijn zoon. Tien jaar later zag de Engelstalige variant het levenslicht. Tegen alle beschuldigingen van partijdigheid in, houdtal-Jazeera tegenover de internationale pers stellig vol dat het volledige redactionele vrijheid geniet en gefinancierd wordt door leningen van de staat en giften van buitenaf.

Sinds het begin van het geopolitieke conflict is al-Jazeera geregeld het slachtoffer van cyberaanvallen. De dader is officieel niet bekend, maar Qatar heeft zo zijn vermoedens. Met hard bewijs is het schiereiland echter tot dusver niet gekomen. In 2003 richtte Saoedi-Arabië, uit diepe haat tegen al-Jazeera, een tegenhanger op: al-Arabiya, dat eveneens het nieuws in het Engels en het Arabisch brengt. Beide landen laten geen kans onbenut om elkaar via de twee kanalen publiekelijk zwart te maken. BBC Arabic spreekt zelfs van een ‘online oorlog’.[4] Hoewel Koeweit, net als Oman onpartijdig in het conflict, officieel optreedt als bemiddelaar, en de VS hebben aangeboden om de kampen te verzoenen, bevinden de vier landen zich nog altijd in een patstelling.

Levensmiddelentekorten
Qatar maakt deel uit van de Samenwerkingsraad van Arabische Staten (GCC),  een vrij handelsblok waar sinds de oprichting in 1981 ook Saoedi-Arabië, Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten lid van zijn. Ook Oman en Koeweit doen mee aan het Golfstatenoverleg, dat eens per jaar plaatsvindt. Maar de boycot heeft een bom gelegd onder de decennialange economische en diplomatieke betrekkingen. 


In de eerste weken na de blokkade neemt de import uit de blokkerende landen met ongeveer 40 procent af en komt Qatar met grote voedsel- en levensmiddelentekorten te zitten. Lege schappen in de supermarkten zijn daarvan het zichtbare gevolg, na een run op alledaagse producten. Qatar importeerde voorheen ook medicijnen uit Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. ‘In de eerste tot tweede maand kampten we met een nijpend tekort aan medicijnen,’ vertelt Ziyad Hijazi, een Jordaanse leidinggevende van het Sidraziekenhuis in Doha, aan Forbes.[5] ‘Maar wanneer je geld hebt, koop je wat je wilt dus de overheid begon medicatie te importeren uit Turkije, Jordanië, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.’

Naast alle materiële schade heeft de blokkade ook een zogeheten human cost. Duizenden gemengde Golfgezinnen zijn gedwongen te scheiden, anderen verliezen hun baan of studieplek. Veel Qatarezen wonen in andere Golflanden en vice versa, maar velen moeten na de boycot halsoverkop terug naar hun vaderland. Op zijn beurt wil Qatar de blokkerende naties even hard straffen. The Guardiantekent het verhaal op van een Saoedische man die in het Hamadziekenhuis in Doha sterft. Zijn zonen mogen hun vaders begrafenis niet bijwonen.[6]

Lucratief gascontract

De economische prijs van de blokkade is enorm: Qatarese staatsbedrijven met aanzienlijke operaties in de blokkerende landen lijden flinke verliezen. Vóór de crisis vonden er zeventig vluchten per dag plaats tussen Qatar en de andere Golfstaten. Qatar Airways verloor zo’n 69 miljoen dollar in de twaalf maanden voorafgaande aan maart 2018, hoewel de staatsluchtvaartmaatschappij het jaar daarvoor nog 770 miljoen dollar winst had gemaakt.[7]

Crisis of niet, Qatar en de naburige Verenigde Arabische Emiraten peinzen er niet over om een lucratief gascontract te verscheuren. Door de Dolphinpijplijn vloeit dagelijks 2 miljard kubieke voet gas naar de Emiraten, afkomstig van ’s werelds grootste gasveld North Field dat met Iran wordt gedeeld. ‘Als we het gas stopzetten, dan zouden we de Verenigde Arabische Emiraten en zijn inwoners veel schade berokkenen,’ zei topman al-Kaabi van Qatar Petroleum (QP) in juni 2017 in een van zijn zeer spaarzame publieke optredens, opgetekend door al-Jazeera. ‘We beschouwen elkaar als broeders.’[8] QP, de grootste exporteur ter wereld van vloeibaar aardgas (Lng), is verantwoordelijk voor 30 procent van de energievoorziening in de Emiraten. 

Redder der natie
Dat Qatar niet met zich laat sollen, valt te zien aan de talrijke zwart-witportretten op gebouwen en auto’s in Doha met het Arabische onderschrift: ‘Tamim, de glorieuze’, een verwijzing naar de emir die het onrecht trotseert. Hij wordt gezien als nationale held en redder der natie. Maar de leider kan niet voorkomen dat de boycot met name nadreunt in het midden en kleinbedrijf. De crisis heeft voor veel ondernemers de productieketen ontregeld, de stroom van goederen en diensten onderbroken en voor argwaan in de regio gezorgd. Bijgevolg hebben veel bedrijven werknemers moeten ontslaan terwijl sommige zelfs failliet zijn gegaan. Met name bedrijven in de bouw verkeren in economisch zwaar weer. 


De cashflow van veel bedrijven vormt een van de meest prangende issues. Als grote projectontwikkelaars leveranciers niet betalen, sijpelen betalingsproblemen door van de leverancier tot de kleine ondernemer. Aangezien de bouw van de acht stadions voor het WK 2022 én het gloednieuwe stadsdeel Lusail niet nóg meer vertraging mogen oplopen, komt de overheid bouwbedrijven financieel tegemoet met stimulerende maatregelen, zoals free zones waar bedrijven geen of minder belasting hoeven af te dragen. Volgens de Qatarese Kamer van Koophandel hebben zich in de periode sinds het begin van de boycot tot augustus 2018 maar liefst 21.000 nieuwe ondernemingen in het emiraat gevestigd. Staatskrant The Peninsula roemt het ‘aantrekkelijke investeringsklimaat’, waaruit zou blijken dat de ‘onrechtvaardige belegering [van Qatar]’ niets heeft uitgehaald.[9]

Nationale visie 2030
Volgens Jon Truby, directeur van het Centre for Law and Development van Qatar University, was de blokkade in eerste instantie een ‘vloek’, maar veranderde deze daarna in een ‘zegen’. Truby: ‘Qatar heeft meer de nadruk gelegd op plannen om de economie te diversifiëren en de voedselveiligheid te versnellen.’ Truby doelt onder andere op de zuivelindustrie, die voorheen 80 procent van de producten ontving van het Saoedische voedselconglomeraat Almarai. Na het invliegen van tienduizenden Amerikaanse koeien van het ras Holstein-Friesian produceert Qatar nu zelf zijn kaas, melk en yoghurt. Wat ook helpt is de snelle opening van diepwatercontainerhaven Hamad, drie maanden na het begin van de crisis, waardoor het emiraat vrachtschepen kan ontvangen en containers kan opslaan. Voorheen was Qatar afhankelijk van de wederuitvoer via Jebel Ali, waarna vrachtgoederen op kleinere schepen Doha bereikten. Nu wordt de haven niet ver van Abu Dhabi overgeslagen. ‘De blokkade heeft de economie feitelijk geholpen om sneller zelfvoorzienender te worden’, vervolgt Truby. ‘Nu heeft Qatar het momentum om versneld doelen van de nationale visie 2030 te realiseren die verder kijken dan olie en gas.’

Toch lijkt Qatar niet op ieder probleem een passend antwoord te hebben. Hoewel toeristen uit tachtig landen tegenwoordig na aankomst kosteloos een drie maanden geldend visum ontvangen, kampt Qatar met sterk teruglopende toeristenaantallen. Volgens vastgoedadviseur DTZ is het toerisme in de eerste vijf maanden van 2018 teruggelopen met 39,5 procent. Was het aandeel van de blokkerende Golflanden daarin vóór de crisis nog 50 procent, nu is dat nog maar 10 procent. Als gevolg blijft het gros van de hotels nagenoeg leeg, evenals veel restaurants. In de 21 winkelcentra, waarvan er vier nog in 2018 gebouwd zijn, holt het consumentenvertrouwen intussen verder achteruit. Zo wordt de met wit marmer betegelde Gate Mallin het financiële district West Bay gekscherend ‘Ghost Mall’ genoemd. Je ziet er hooguit een handjevol Qatarese vrouwen die zich in zwarte abaja’s op flinterdunne naaldhakken richting een van de tientallen haute-couturewinkels bewegen.

Terwijl de Qatarezen de hand niet op de knip hoeven te houden, beleeft de lokale dienstverlening, waar de (buitenlandse) onderklasse zijn brood verdient, zeer moeilijke tijden. ‘Voor de blokkade had ik veel klanten uit Saoedi-Arabië en Bahrein’, vertelt taxichauffeur Jabed Saha Alam uit Bangladesh. ‘Qatar is een goed en veilig land, zonder misdaad. Maar ik hoop dat de blokkade snel wordt opgeheven.’ Geschat wordt dat één miljoen Saoediërs Qatar sinds de boycot links laten liggen. Hassan Abdulrahman al-Ibrahim, plaatsvervangend voorzitter van de Qatar Tourism Authority, zei in oktober 2018 tegen Bloomberg dat de sector nog zeker twee tot drie jaar nodig heeft om het verlies van de Saoedische toeristen op te vangen. De ambitie om 7 miljoen toeristen tegen 2030 aan te trekken, lijkt erg ambitieus. ‘Maar eerst rekenen we tegen 2023 op 5 miljoen toeristen, inshallah.’[10]

'' ''
De tweedaagse Euromoney conferentie. Foto: Guy Hoeks

Een blessing in disguise
Het is 9 december 2018 in Doha en het chique St. Regis Hotel zit vol. Het hotel ligt op het opgespoten eiland The Pearl, waar veel westerse expats en bekende voetballers wonen. ‘Natuurlijk is het een verlies-verliessituatie,’ begint Alexis Antoniades, directeur van de afdeling International Economics van Georgetown University in Qatar, op de tweedaagse Euromoney conferentie. ‘Maar de blokkade is een blessing in disguise. Het heeft ervoor gezorgd dat we op onze eigen business kunnen focussen.’ De Griekse Antoniades is een van de talloze buitenlandse werknemers op de universiteiten in Qatar. Velen van hen zwichtten voor de riante salarissen en de ambitieuze onderwijsplannen die deel uitmaken van de nationale visie 2030.

Volgens panelgenoot Lesley Chavkin, een Amerikaanse diplomate, is de boycot een wake-up call geweest: ‘De storm die Qatar heeft moeten doorstaan heeft voor een mentaliteitsverandering gezorgd. In twee maanden tijd heeft het land de run op de banken gestopt en natuurlijk hebben de olie- en gasvoorraden hierbij geholpen. Qatar is een schatrijk land.’ Antoniades haakt in: ‘Maar de blokkade heeft ook uitgewezen dat de GCC helemaal niet zo homogeen is.’ 

De uitspraak van Antoniades is saillant, want op dezelfde dag toog niet de emir naar Riyad voor het jaarlijkse Golfstatenoverleg, maar werd er slechts een Qatarese minister van staat gestuurd. Een volgende provocatie en een duidelijk signaal, dat nog meer olie op het vuur gooit. Wat deze vergadering extra beladen maakt zijn de moord op de Saoedische journalist Jamal Khashoggi en de oorlog in Jemen. De emirs afwezigheid is vooral opvallend aangezien hij onlangs nog pleitte voor meer stabiliteit in de GCC en daarmee mogelijk hintte op een beëindiging van de boycot. ‘Het is erg spijtig dat de voortdurende Golfcrisis het falen van de GCC blootlegt’, zei hij hierover op 6 november 2018. ‘Daardoor is het moeilijker met uitdagingen en bedreigingen [in de regio] om te gaan.’[11] Begin december maakte Qatar ook al bekend in januari 2019 uit de Organisatie van olie-exporterende landen (OPEC) te stappen. Volgens QP-topman al-Kaabi wil het emiraat zich volledig focussen op de gasproductie, die tot 2024 met 40 procent moet worden opgeschroefd. Maar Qatar geeft hier ook een politiek signaal mee af: het wringt zich los uit de greep van Saoedi-Arabië, het machtigste land binnen de OPEC.

Onvoorspelbaar
Op 18 december 2018 kleurt Qatar wit-paars-rood, de nationale kleuren van het emiraat. Voor het in 1971 gestichte Qatar is het de tweede Nationale Dag sinds het uitbreken van de crisis. Een militaire parade dendert op tromgeroffel over de Corniche. Tussen alle mannelijke militairen – velen soldaat voor slechts één dag per jaar – loopt ook een colonne vrouwelijke krijgers een eremars. Gevechtsvliegtuigen en helikopters zoeven over de hoofden van de duizenden toeschouwers en tekenen wit-paars-rode krijtstrepen in de lucht. Het leeuwendeel van de toeschouwers komt uit India, Nepal of de Filipijnen. De emir zit op onbereikbare afstand van het publiek op de tribune omringd door familieleden en ministers. De dag wordt om acht uur ’s avonds afgesloten met een vuurwerkshow.

'' ''

Op de Nationale Dag rijden tanks richting de tribune waarop Tamim bin Hamad al-Thani zich begeeft. Foto: Guy Hoeks

Al-Jazeera, dat het evenement integraal live verslaat, spreekt met name over ‘de verbondenheid tussen de Qatarezen en de andere inwoners’. Niet alleen de lokale bevolking blijkt trots op Qatar. ‘Die verlichte wit-rode palmbomen en lantaarns vind ik prachtig’, zegt Uber-chauffeur Mohammed Liyaquh als we in het donker richting Hamad luchthaven rijden. ‘Na maanden van chaos door lege schappen en hoge prijzen kan Qatar nu voor het tweede jaar op een rij voor zichzelf zorgen’, concludeert de Nepalees die sinds evenveel jaren in Doha zijn brood verdient.

Over Qatars vermeende steun aan terrorisme hebben weinigen het meer. Alle ogen lijken met name gericht op Saoedi-Arabië en diens rol in de oorlog in Jemen en in de brute moord op Khashoggi in het Saoedische consulaat in Istanbul. Wanneer de blokkade zal eindigen, weet niemand. ‘De ene dag haten ze elkaar, de andere dag zijn ze weer broeders’, zegt Ritab Salem al-Khouri, een Jordaanse hoogleraar economie aan Qatar University, die al dertien jaar in Qatar verblijft. ‘Het blijft onvoorspelbaar, maar Qatar zal uiteindelijk toch de andere Golflanden weer nodig hebben.’ Wellicht komt een oplossing uit onverwachte hoek. De wereldvoetbalbond FIFA denkt eraan om het WK 2022 met 48 in plaats van 32 landen te organiseren. In dat geval wordt er gedacht aan uitbreiding van het speelveld naar Saoedi-Arabië en de Verenigde Emiraten. Maar of voetbal ook in deze situatie verbroedert, valt nog te bezien.

Guy Hoeks studeerde European Studies in Amsterdam, Berlijn en Leiden. In de zomer van 2013 stond hij op het punt om voor een NGO in Cairo te gaan werken. Vanwege de aanhoudende onrust in de Egyptische hoofdstad werd Marokko zijn bestemming. Daar gaf hij twee maanden lang Engelse les. Vijf jaar later keerde hij terug in de MENA-regio. Hoeks verbleef eind 2018 drie maanden in Qatar, waar hij werkte als freelance journalist. 

De dertien eisen tegen Qatar [12] - Kader 1
  1. Alle diplomatieke en militaire missies in Iran en daarbuiten moeten worden stopgezet. Leden van de Iraanse revolutionaire garde moeten Qatar verlaten. 
  2. Qatar moet de banden met ‘terroristische organisaties’, zoals de Moslimbroederschap, IS, Al Qaida, Hamas en Hezbollah, verbreken. 
  3. Tv-zender Al Jazeeramoet worden gesloten.
  4. Andere media als Arabi21RassdAl ArabyJadeeden Middle East Eyemoeten eveneens worden opgedoekt. 
  5. Beeïndiging van Turkse militaire aanwezigheid in Qatar en militaire samenwerking daarbuiten.
  6. Stopzetten van financiering aan personen of organisaties die Saoedi-Arabië, Bahrein, de VAE en Egypte aanmerken als ‘terroristisch’.
  7. Uitlevering van ‘terroristische figuren’ en gezochte personen aan Saoedi-Arabië, Bahrein, de VAE en Egypte.
  8. Einde van inmening in binnenlandse aangelegenheden van soevereine staten. Ook mogen burgers uit de blokkerende landen niet meer in aanmerking komen voor de Qatarese nationaliteit. 
  9. Stopzetten van steun aan oppositiepartijen in Saoedi-Arabië, Bahrein, de VAE of Egypte.
  10. Herstelbetalingen en compensatie voor diegenen die financieel hebben geleden onder het Qatarese beleid van de afgelopen jaren. 
  11. Qatar dient zich aan een Saoedische verbintenis uit 2014 te houden als het gaat om militaire, politieke, sociale en economische doelen in de regio. 
  12.  Binnen 10 dagen na uitvaardiging van deze eisen (op 23 juni 2017) moet er een overeenkomst bereikt worden. 
  13. Qatar dient de komende tien jaar regelmatig gemonitord te worden als het gaat om bovengenoemende eisen.
Van parelvisser tot gasgigant - Kader 2
Qatar telt ruim 2,7 miljoen inwoners. Daarvan is grofweg 10 procent lokale bevolking. De overige inwoners komen uit Afrika, Azië en Europa. Volgens de Wereldbank kent Qatar een bbp van een slordige 167 miljard dollar en is het daarmee wereldwijd het rijkste land per hoofd van de bevolking. Verdiende Qatar haar geld ooit met het vissen naar parels, na de ontdekking van olie in de jaren ’40 stromen tegenwoordig miljarden de staatskas in, voornamelijk dankzij gas dat vloeibaar wordt gemaakt (lng).

Noten

[1] Robert Mendick, “Terror financiers are living freely in Qatar, US discloses,” The Telegraph, 16 november 2014, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11233407/Terror-financiers-are-living-freely-in-Qatar-US-discloses.html.

[2] “Taliban appoints ex-Guantanamo inmates to Qatar office,” al-Jazeera, 31 oktober 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.aljazeera.com/news/2018/10/taliban-appoints-guantanamo-inmates-qatar-office-181031133003081.html.

[3] Karen DeYoung en Ellen Nakashima, “UAE orchestrated hacking of Qatari government sites, sparking regional upheaval, according to U.S. intelligence officials”,The Washinton Post, 16 juli 2017, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019, https://www.washingtonpost.com/world/national-security/uae-hacked-qatari-government-sites-sparking-regional-upheaval-according-to-us-intelligence-officials/2017/07/16/00c46e54-698f-11e7-8eb5cbccc2e7bfbf_story.html?noredirect=on&utm_term=.0dbe5268db74.

[4] Owen Pinnell, “The online war between Qatar and Saudi Arabia,” BBC,3 juni 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.bbc.com/news/blogs-trending-44294826.

[5] Dominic Dudley, “Going their separate ways: How a Qatari children’s hospital has coped with the economic boycott,” Forbes, 8 november 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.forbes.com/sites/dominicdudley/2018/11/08/going-their-separate-ways-how-a-qatari-childrens-hospital-has-coped-with-the-economic-boycott/#334d6ab52ecb.

[6] Peter Beaumont, “Human cost of the Qatar crisis: ‘families are being torn apart’,” The Guardian,14 juni 2017, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.theguardian.com/world/2017/jun/14/human-cost-of-the-qatar-crisis-families-are-being-torn-apart.

[7] Dominic Dudley, “Qatar Airways slumps into the red with $69M loss, as impact of boycott becomes clear,” Forbes, 19 september 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.forbes.com/sites/dominicdudley/2018/09/19/qatar-airways-slumps-to-loss/#69bfedb037e7.

[8] “Qatar will not shut gas pipeline to UAE: QP CEO,” al-Jazeera, 18 juni 2017, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.aljazeera.com/news/2017/06/qatar-shut-gas-pipeline-uae-qp-ceo-170618171841461.html.

[9] Khalid Al-Shafi, “500 days of dignity and victory,” The Peninsula, 17 oktober 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://thepeninsulaqatar.com/editorInChief/17/10/2018/500-days-of-dignity-and-victory.

[10] Mohammed Sergie & Layan Odeh, “Qatar’s battered tourism sector will need three years to recover,” Bloomberg, 10 oktober 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-10-10/qatar-s-battered-tourism-sector-will-need-three-years-to-recover.

[11] “Qatar’s emir: Gulf crisis will pass, economy is stronger,” al-Jazeera, 6 november 2018, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://www.aljazeera.com/news/2018/11/qatar-emir-gulf-crises-pass-economy-stronger-181106070435930.html.\

[12] “What are the 13 demands given to Qatar?”, Gulf News, 23 juni 2017, voor het laatst geraadpleegd op 6 februari 2019 via https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/what-are-the-13-demands-given-to-qatar-1.2048118.