3
min leestijd
A- A+

Als door een magneet aangetrokken: pelgrims naar Mekka


Als door een magneet aangetrokken: pelgrims naar Mekka

‘Op het moment dat je ervoor kiest om naar Mekka te gaan, ben je al in een staat van extase’. Aan het woord is een jonge advocate. Zij is een van de Nederlandse moslims die is geïnterviewd voor de tentoonstelling ‘Verlangen naar Mekka’, tot 9 januari 2019 te zien in het Museum Volkenkunde in Leiden en vanaf 15 februari in het Tropenmuseum in Amsterdam. De hadj, de jaarlijkse islamitische pelgrimage naar Mekka, is een traditie die teruggaat tot de pre-islamitische tijd. Per jaar volbrengen ongeveer 3 miljoen moslims van over de hele wereld de bedevaart. De hadj is een groter onderdeel van de Nederlandse cultuur dan men beseft, laten de makers van de tentoonstelling zien. Niet alleen gaan jaarlijks duizenden Nederlandse moslims op pelgrimage naar Mekka, in het verleden reguleerde Nederland als koloniale bestuurder van Indonesië – het grootste moslimland ter wereld – de in- en uitstroom van Indonesische pelgrims.

'' ''

Het kunstwerk Magnetism van Ahmed Mater (foto: Peter Hilst)

In een smalle sectie van het museum doorloopt de bezoeker de verschillende stadia van de moderne hadj-reiziger. Een bezoek aan Mekka is weliswaar een religieuze plicht voor wie daar financieel en fysiek toe in staat is, maar dit doe je niet zomaar. Daar gaat een proces van besluitvorming aan vooraf. Op televisieschermen vertellen Nederlandse moslims over hun uiteenlopende motivaties om naar Mekka (en zoals de meeste pelgrims ook de stad Medina, waar volgens de traditie de profeet Mohammed begraven ligt) af te reizen: de een besloot zijn of haar dagelijkse verlangen naar Mekka tijdens het gebed om te zetten in een werkelijk bezoek; iemand constateerde dat zij tijdens een geplande vakantie naar de Arabische wereld eigenlijk net zo goed ook naar Mekka kon gaan; bij een ander ging aan het besluit een periode van leegte en stress vooraf.

Aan de hand van objecten, interviews en foto’s volgen we de pelgrim in heden en verleden en zijn we getuige van een rijke, springlevende traditie. Op de muur prijkt een prachtige Tunesische illustratie van het offer van Abraham uit 2002, in een glazen vitrine ligt een negentiende-eeuwse Koran uit Atjeh in Indonesië en een antieke miniatuurkoran voor op reis van de Schotse firma David Bryce & Sons. Er zijn miniaturen uit India en kruiken, meegenomen door de beroemde Nederlandse bekeerling Christiaan Snouck Hurgronje. Verderop zien we oude foto’s van pelgrimskaravanen uit Egypte op kamelen en in zeilboten, een traditionele gebitsreinigingsstok, siwak, die de profeet volgens de traditie gebruikte, en een witte hoed met opdruk waarmee Indonesische pelgrims elkaar kunnen herkennen.

De hadj is de afgelopen honderd jaar ingrijpend veranderd. Gaf tijdens de negentiende eeuw het stoomschip al een impuls aan de instroom van pelgrims, anno 2018 zijn er over de hele wereld reisbureaus die zich specialiseren in de hadj, verrijzen in Mekka vijfsterrenhotels en haalt de soms dodelijke drukte jaarlijks het nieuws. De ‘factsheets’ vol cijfers en percentages van de hadj op de muren van de eerste tentoonstellingszaal liegen er niet om: ruim duizend doden per jaar, al komt dat natuurlijk lang niet alleen door de drukte. Gespecialiseerd hadj-reisleider Abdullah Mrabet Khotabi vertelt in een interview hoe hij pelgrims adviseert om rekening met elkaar te houden op reis.

Aan de recente toename van pelgrims kleven ook nadelen. Dat de islamitische heilige plaatsen in Saoedi-Arabië ingrijpend veranderen door de enorme aantallen pelgrims gebeurt niet zonder kritiek. Daarvoor is in deze tentoonstelling minder aandacht: de ervaringen van de pelgrims staan centraal. Maar niet iedere pelgrim komt met louter positieve ervaringen thuis. ‘Het zijn niet de rituelen die de hadj zo zwaar maken, maar de wanorde,’ vertelt een oudere vrouw bij terugkeer in Marokko vanuit een taxi. Prof. Umar Ryad, islamoloog, spreekt in een interview over het ‘excessieve gedrag’ van rijke moslims die ieder jaar op hadj gaan en daarbij in luxe hotels slapen. Een kleine documentaire vertelt over de ervaringen van Palestijnse pelgrims in Israël die een tijdelijk Jordaans paspoort moeten aanvragen om in Mekka te komen. Want ook tijdens de pelgrimage speelt politiek. In het verleden zagen de koloniale machthebbers de hadj als een manifestatie van het panislamisme, waar moslims samen streden tegen de koloniale machten, legt Ryad uit. En tegenwoordig proberen de Saoedische autoriteiten de preken in de Grote Moskee van Mekka neutraal te houden om conflicten tussen verschillende islamitische groeperingen te voorkomen.

Het absolute hoogtepunt (en middelpunt) van de, in beperkte ruimte opgezette, tentoonstelling, is het kunstwerk Magnetism van de Saoedische kunstenaar Ahmed Mater. Het kunstwerk bevindt zich in een ruimte, waarvan de muren zijn bekleed met foto’s van pelgrims die de tawaf, de rondegang om de Kaäba, maken. Op een wit plateau in het midden zien we de Kaäba in miniatuur, gemaakt van een magneet, met daaromheen een wervelende, minuscule massa pelgrims gemaakt van stukjes ijzer, verbonden door hun aantrekking door de magneet. Hier komt de ervaring van de pelgrimage het dichtst bij. Starend naar de miniatuur-Kaäba voel je je even onderdeel van het geheel en ben je een van velen.

In de laatste zaal zijn in een vitrinekast objecten en souvenirs uitgestald die pelgrims mee naar huis nemen, vaak als cadeau voor familie en vrienden: dadels, parfumolie, pelgrimscertificaten, lippenstift, een speelgoedkameel. De objecten en foto’s tonen gezamenlijk dat de manieren van reizen onherroepelijk zijn veranderd, maar bevestigen ook de continuïteit van hadjrituelen. Daarnaast spreekt uit de collectie de diversiteit binnen de islamitische wereld en de manier waarop de individuele pelgrim zijn culturele bagage meeneemt naar Mekka. Een Nederlandse student omschrijft het treffend: ‘Mekka is een plek van diversiteit, maar ook van absolute eenheid.’

De tentoonstelling ‘Verlangen naar Mekka’ is tot 9 januari 2019 te zien in het Museum Volkenkunde in Leiden en daarna vanaf 15 februari in het Tropenmuseum Amsterdam. Meer weten over pelgrimage en de hadj? De speciale editie van ZemZemover Pelgrimage (2018-1) is naast onze gewone verkooppunten ook te verkrijgen in de winkels van het Museum Volkenkunde en het Tropenmuseum.

Auteur: Lucia Admiraal, hoofdredacteur van ZemZem.